Lançimi i ChatGPT në vitin 2022 ndezi hovin global të inteligjencës artificiale dhe njëkohësisht solli paralajmërime të forta nga drejtuesit e industrisë së AI për një “apokalips të vendeve të punës”. Pavarësisht se kompanitë teknologjike kanë interes ta paraqesin teknologjinë e tyre si revolucionare dhe megjithëse punësimi në vendet e zhvilluara mbetet pranë niveleve historikisht të larta, mesazhi alarmues ka ndikuar te opinioni publik.
Shtatë në dhjetë amerikanë besojnë se inteligjenca artificiale do ta bëjë më të vështirë gjetjen e një pune, ndërsa gati një e treta kanë frikë për vendin e tyre të punës. Frika është shtuar edhe nga mungesa e vendeve të lira për të diplomuarit universitarë, veçanërisht në sektorin e programimit kompjuterik.
Megjithatë, historia ofron njëfarë qetësimi për ata që shqetësohen. Tregjet e punës kanë ndryshuar vazhdimisht. Zyrat moderne do të ishin të panjohura për një punonjës të para 50 viteve. Në historinë moderne, përparimi teknologjik nuk e ka ulur kurrë kërkesën totale për punë njerëzore. Historianët ekonomikë sot minimizojnë edhe atë që quhet “pauza e Engelsit”, periudha gjatë Revolucionit Industrial kur pagat e klasës punëtore u rritën më ngadalë sesa ekonomia në tërësi.
Megjithatë, historia nuk është gjithmonë udhërrëfyes i sigurt për të ardhmen. Modelet më të avancuara të inteligjencës artificiale janë bërë jashtëzakonisht të fuqishme. Ato mund të kryejnë detyra shumë më komplekse programimi nga sa parashikohej vetëm një vit më parë. Numri i agjentëve të AI është rritur ndjeshëm, ndërsa shpenzimet e bizneseve për inteligjencën artificiale po rriten me ritme të shpejta.
Anthropic, një nga kompanitë më të njohura të zhvillimit të modeleve të AI, pritet të arrijë deri në fund të qershorit të ardhura vjetore të përsëritshme prej 50 miliardë dollarësh.
Deri tani nuk ka prova të qarta në statistikat e tregut të punës që AI po shkatërron vende pune në shkallë masive. Por, duke parë ritmin e zhvillimit të saj, do të ishte e pamatur të injoroheshin plotësisht këto frikëra. Shoqëria mund të jetë në prag të një rishpërndarjeje të thellë të burimeve ekonomike dhe të trazirave politike.
Ekonomistët argumentojnë se puna do të vazhdojë të ekzistojë edhe kur robotët dhe modelet e AI të bëhen më të afta. Megjithatë, kjo nuk garanton cilësinë e vendeve të punës apo nivelin e pagave.
Goldman Sachs parashikon se qendrat e të dhënave do të përbëjnë 8.5 për qind të kërkesës maksimale për energji elektrike në SHBA deri në vitin 2027, nga 4.1 për qind që ishte në vitin 2025. Ndërsa kompanitë e AI rrisin çmimet e tokës dhe energjisë, të ardhurat e qytetarëve mund të humbin fuqinë blerëse.
Në një skenar ekstrem, njerëzit mund të bëhen ekonomikisht të panevojshëm, njësoj si kuajt pas shpikjes së automobilit. Të ardhurat mund të përqendrohen kryesisht te pronarët e kapitalit, të cilët më pas do të konsumojnë mallra dhe shërbime të prodhuara nga inteligjenca artificiale dhe robotët, duke përdorur burime natyrore që kontrollohen nga pak kompani.
Kjo mundësi distopike qëndron pas paralajmërimeve të vazhdueshme nga Silicon Valley se ndërhyrja shtetërore, madje edhe një të ardhur bazë universale mund të bëhet e nevojshme.
Megjithatë, një skenar i tillë mbetet ende larg, nëse ndodh ndonjëherë. Por qeveritë mund të detyrohen të veprojnë më herët, sepse nuk duhet domosdoshmërisht një katastrofë për të shkaktuar zemërim popullor.
Rreth 2 milionë amerikanë humbën vendet e punës mes viteve 1999 dhe 2011 për shkak të hyrjes së Kinës në sistemin global të tregtisë. Në raport me madhësinë e tregut amerikan të punës, kjo nuk ishte më shumë se numri i zakonshëm i largimeve nga puna brenda një muaji. Megjithatë, “tronditja kineze” ndihmoi në ngritjen politike të Donald Trump dhe çoi në vendosjen e tarifave më të larta tregtare që nga vitet 1930.
Punonjësit e sektorit të zyrave, të cilët kërcënohen sot nga AI, kanë më shumë ndikim politik dhe social sesa punëtorët e fabrikave të prekur nga konkurrenca kineze. Edhe një numër relativisht i vogël pushimesh nga puna mund të shkaktojë reagim të fortë kundër teknologjisë. Kundërshtimi ndaj ndërtimit të qendrave të reja të të dhënave shihet si një paralajmërim për atë që mund të vijë.
Pasiguria ekonomike dhe humbja e statusit social për shumë njerëz mund të sjellin trazira të gjera, madje edhe revolta.
Çfarë mund të bëjnë qeveritë?
Një grup idesh synon ngadalësimin e ndryshimit teknologjik. Kina, për shembull, i ka nxitur kompanitë të adoptojnë AI, por jo të largojnë punonjësit. Disa ekonomistë propozojnë rritjen e taksave mbi kapitalin dhe uljen e atyre mbi punën. Aktivistë të ndryshëm kërkojnë edhe taksa mbi qendrat e të dhënave.
Megjithatë, frenimi i teknologjisë nuk konsiderohet një zgjidhje e mençur. Inteligjenca Artificiale mund të sjellë përfitime të mëdha për njerëzimin, jo vetëm rritje ekonomike, por edhe përparim në luftën kundër sëmundjeve, ndryshimeve klimatike dhe varfërisë.
Nëse ludistët do të kishin ndaluar automatizimin e fabrikave tekstile në Anglinë e shekullit XIX, bota sot do të ishte shumë më e varfër.
Një kategori tjetër masash konsiderohet më efektive. Nëse punësimi bie, të ardhurat që dikur shkonin për punëtorët ka të ngjarë të shndërrohen në fitime të larta për kompanitë e AI, prodhuesit e çipave, qendrat e të dhënave dhe hallka të tjera të zinxhirit ekonomik.
Reforma të zgjuara fiskale, si taksimi i fitimeve që tejkalojnë normën normale të kthimit të kapitalit, apo taksat mbi tokën dhe burimet natyrore, mund të ndihmojnë në shpërndarjen më të drejtë të këtyre fitimeve.
Po ashtu, argumenti për taksat mbi trashëgiminë bëhet edhe më i fortë, për të shmangur krijimin e një elite të përhershme që kontrollon kapitalin.
Në të njëjtën kohë, qeveritë mund të ndihmojnë punëtorët të përshtaten. Sigurimi publik i pagës, që zbut rënien e të ardhurave pas humbjes së punës, mund t’i ndihmojë njerëzit të gjejnë mundësi më të mira pune. Danimarka përmendet si shembull, pasi politikat aktive të tregut të punës kanë ndihmuar në uljen e periudhave të papunësisë.
Megjithatë, mbetet pyetja nëse këto masa do të mjaftonin për të qetësuar votuesit në një epokë populizmi dhe pasigurie ekonomike.
Për këtë arsye, po diskutohen edhe ide më radikale, si nacionalizimi i pjesshëm i kompanive të AI. Një këshilltar presidencial në Korenë e Jugut propozoi këtë javë një “dividend qytetar” nga kompanitë e inteligjencës artificiale, çka shkaktoi rënie 5 për qind të bursës lokale para se deklarata të zbuthej.
Në SHBA, politikanë të ndryshëm kanë diskutuar mundësinë që qytetarëve t’u jepen aksione në kompani të AI përmes të ashtuquajturave “llogari Trump”.
Nga pikëpamja ekonomike, nuk ka shumë ndryshim mes një sistemi të mirë taksash dhe pjesëmarrjes së shtetit në pronësinë e sektorit privat. Megjithatë, vendeve që nuk kanë kompani të mëdha të AI nuk do t’u mbetet rrugë tjetër veç taksimit, pasi nuk mund të marrin aksione në kompani të huaja.
Sipas analizës, përqendrimi i fitimeve duhet të përballet herët, para se fuqia ekonomike e elitave të bëhet shumë e madhe.
“Apokalipsi i vendeve të punës” ende nuk ka mbërritur. Por nëse qeveritë presin prova të pakundërshtueshme përpara se të krijojnë rrjete mbrojtëse sociale, atëherë mund të jetë tepër vonë. Më mirë të veprohet që tani./ The Economist
