Ratko Mladiç vdiq në Hagë, por emri i tij mbetet i gdhendur në një nga periudhat më të përgjakshme të historisë së Europës pas Luftës së Dytë Botërore. Ish-gjenerali serb i Bosnjës, i njohur gjerësisht si “Kasapi i Bosnjës”, nuk ishte thjesht një komandant ushtarak në një luftë civile. Drejtësia ndërkombëtare e shpalli përfundimisht fajtor për gjenocid, krime kundër njerëzimit dhe krime lufte, duke e dënuar me burgim të përjetshëm.
Mladiç ndërroi jetë më 27 gusht 2026, në moshën 84-vjeçare, ndërsa ndodhej i shtruar në një spital në Hagë. Në momentin e vdekjes ishte ende i burgosur dhe priste transferimin drejt një shteti ku do të vazhdonte vuajtjen e dënimit të përjetshëm.
Historia e tij është e lidhur pazgjidhshmërisht me shpërbërjen e Jugosllavisë dhe luftën e Bosnjës.
I lindur në vitin 1942, Mladiç bëri karrierë në Ushtrinë Popullore Jugosllave. Me shpërthimin e luftërave jugosllave, ai u shndërrua nga oficer i ushtrisë federale në një nga figurat kryesore ushtarake të nacionalizmit serb. Më 12 maj 1992, u emërua komandant i Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë së Republikës Srpska dhe qëndroi në krye të saj të paktën deri në nëntor 1996.
Pikërisht vitet 1992-1995 do ta shndërronin emrin e tij në sinonim të mizorive të luftës në Bosnjë.
Gjykata e Hagës arriti në përfundimin se Mladiç kishte një rol drejtues dhe të rëndë në katër ndërmarrje të përbashkëta kriminale. E para synonte largimin e përhershëm të myslimanëve boshnjakë dhe kroatëve nga territoret e pretenduara nga serbët e Bosnjës. Tre të tjerat lidheshin drejtpërdrejt me terrorin mbi Sarajevën, eliminimin e myslimanëve boshnjakë në Srebrenicë dhe marrjen peng të personelit të OKB-së.
Sarajeva ishte një nga kapitujt më të errët.
Kryeqyteti boshnjak u mbajt nën një rrethim që zgjati me vite, ndërsa civilët jetonin nën frikën e predhave dhe snajperëve. Gjykata konstatoi se qëllimi i ndërmarrjes kriminale ku Mladiç kishte rol drejtues ishte pikërisht përhapja e terrorit mes popullsisë civile të Sarajevës përmes një fushate bombardimesh dhe snajperësh.
Njerëzit goditeshin gjatë jetës së tyre të përditshme. Rrugët, tregjet dhe lagjet e qytetit u kthyen në vende ku çdo dalje nga shtëpia mund të përfundonte me vdekje. Për këtë kapitull, Mladiç u shpall fajtor ndër të tjera për vrasje, terror dhe sulme të paligjshme kundër civilëve.
Por krimi që e vulosi përfundimisht emrin e tij ishte Srebrenica.
Në korrik 1995, forcat serbe të Bosnjës nën komandën e Mladiçit morën enklavën e Srebrenicës, e cila ishte shpallur “zonë e sigurt” nga Kombet e Bashkuara. Ajo që pasoi ishte masakra më e rëndë në Europë që prej Luftës së Dytë Botërore.
Më shumë se 8 mijë burra dhe djem myslimanë boshnjakë u vranë. Burrat dhe djemtë u ndanë nga gratë, fëmijët dhe të moshuarit, ndërsa ekzekutimet u kryen në vende të ndryshme. Viktimat u varrosën në varre masive.
Gjykata e Hagës përcaktoi se ndërmarrja kriminale e Srebrenicës kishte si objektiv eliminimin e myslimanëve boshnjakë të Srebrenicës, përmes vrasjes së burrave dhe djemve dhe largimit me forcë të grave, fëmijëve dhe të moshuarve. Për këtë, Mladiç u shpall fajtor për gjenocid.
Pamjet e Mladiçit në Srebrenicë në korrikun e vitit 1995 mbetën ndër dokumentet më të njohura të luftës. Ai shfaqej mes trupave të tij ndërsa enklava kishte rënë, vetëm pak përpara se të fillonin ndarjet, deportimet dhe ekzekutimet masive që do të përfundonin në aktakuzën dhe dënimin e tij.
Por Srebrenica nuk ishte e vetmja bazë e dënimit.
Gjykata e shpalli përgjegjës për përndjekje, shfarosje, vrasje, deportim dhe zhvendosje të detyruar në zona të ndryshme të Bosnjë-Hercegovinës. Vendimi përfundimtar e lidhi atë me fushatat e dhunshme të spastrimit etnik gjatë viteve 1992-1995.
Një kapitull tjetër ishte përplasja me komunitetin ndërkombëtar. Në vitin 1995, personel i Kombeve të Bashkuara u mor peng dhe u mbajt në vende strategjike. Sipas gjykatës, qëllimi ishte pengimi i NATO-s që të vazhdonte sulmet ajrore ndaj objektivave ushtarake të serbëve të Bosnjës. Edhe marrja e pengjeve u bë pjesë e dënimit përfundimtar të Mladiçit.
Drejtësia ndërkombëtare kishte nisur ta kërkonte ndërkohë që lufta ende vazhdonte.
Aktakuza e parë ndaj Mladiçit u ngrit më 24 korrik 1995. Por fundi i luftës nuk solli edhe arrestimin e tij. Përkundrazi, gjenerali arriti t’i shmangej drejtësisë për rreth 16 vjet.
Për vite të tëra ai u shndërrua në një nga të arratisurit më të kërkuar të drejtësisë ndërkombëtare. Fakti që qëndroi kaq gjatë i pakapur ngriti vazhdimisht pikëpyetje mbi rrjetin e mbështetjes dhe mbrojtjes që i kishte mundësuar t’i fshihej arrestimit.
Arratia përfundoi më 26 maj 2011, kur Mladiç u arrestua në Serbi. Pesë ditë më vonë, më 31 maj, u transferua në Hagë. Ish-gjenerali që për vite kishte shmangur gjykatën, tashmë do të përballej me një proces që zgjati me vite.
Gjyqi nisi më 16 maj 2012.
Përballë gjykatës, Mladiç nuk u shfaq si një njeri që kërkonte falje për viktimat. Ai mbeti sfidues dhe mohues, ndërsa procesi u shoqërua vazhdimisht me përplasje dhe polemika. Edhe pas provave dhe dëshmive të paraqitura në Hagë, figura e tij vazhdoi të glorifikohej nga qarqe nacionaliste serbe.
Më 22 nëntor 2017 erdhi vendimi që përmblodhi juridikisht atë që kishte ndodhur gjatë luftës.
Ratko Mladiç u shpall fajtor për 10 nga 11 pikat e aktakuzës. Mes tyre ishin gjenocidi në Srebrenicë, përndjekja, shfarosja, vrasjet, deportimi, zhvendosja e detyruar, terrorizimi, sulmet e paligjshme kundër civilëve dhe marrja e pengjeve. Gjykata e dënoi me burgim të përjetshëm. Ai nuk u shpall fajtor për akuzën e veçantë të gjenocidit lidhur me krimet në disa komuna të Bosnjës në vitin 1992.
Mladiç e apeloi vendimin, por beteja e tij juridike përfundoi më 8 qershor 2021. Dhoma e Apelit la në fuqi dënimet kryesore dhe burgimin e përjetshëm. Vendimi u bë përfundimtar.
Kryeprokurori i Mekanizmit, Serge Brammertz, e përmblodhi atëherë përgjegjësinë e tij në tri shtylla: fushatat e spastrimit etnik në Bosnjë, krimet kundër civilëve të Sarajevës dhe gjenocidi kundër myslimanëve të Srebrenicës.
Edhe pas dënimit përfundimtar, figura e Mladiçit mbeti një plagë e hapur në Ballkan. Për disa qarqe nacionaliste serbe ai vazhdoi të trajtohej si hero ushtarak. Për të mbijetuarit e Srebrenicës, familjet e të vrarëve dhe viktimat e luftës së Bosnjës, ai mbeti njeriu që drejtoi forcat përgjegjëse për disa prej mizorive më të rënda të konfliktit.
Kjo është edhe arsyeja pse vdekja e tij nuk mbyll historinë që la pas. Varret e Srebrenicës, viktimat e Sarajevës dhe qindra mijëra njerëzit e dëbuar nga shtëpitë e tyre janë trashëgimia reale e luftës në të cilën Mladiç ishte një nga protagonistët kryesorë.
Ai arriti t’i shpëtonte arrestimit për 16 vjet, por jo vendimit përfundimtar të drejtësisë ndërkombëtare. Vdiq në Hagë si i dënuar me burgim të përjetshëm për gjenocid, krime kundër njerëzimit dhe krime lufte.
