Nga Rigels Seliman
Protesta është një e drejtë themelore e çdo shoqërie demokratike. Ajo është zëri i qytetarit, mekanizmi që mban gjallë llogaridhënien dhe i kujton çdo qeverie se pushteti buron nga populli. Por historia na ka mësuar se ekziston një vijë e hollë mes protestës si akt demokratik dhe simbolikës që zgjon plagë të rënda historike. Kur kjo vijë kalohet, mesazhi politik zbehet dhe vendin e tij e zë provokimi.
Dita e 35-të e protestës ishte paralajmëruar si kulmi i një lëvizjeje qytetare. Në vend të debatit politik, të argumenteve dhe alternativës, skena u mbush me torta simbolike, statuja të improvizuara, uniforma burgu dhe, mbi të gjitha, me një arkivol të etiketuar si “arkivoli politik i Ramës”. Ironikisht, kjo ndodhi pikërisht në ditëlindjen e kryeministrit Edi Rama.
Në politikë mund të ketë përplasje të forta. Mund të kërkohet dorëheqja e një qeverie, mund të kundërshtohen vendime dhe të ngrihen akuza. Kjo është pjesë e demokracisë. Por kur në qendër të protestës vendoset simboli i vdekjes, politika humbet dinjitetin dhe rrezikon të prekë një kufi që nuk duhet kapërcyer.
Arkivoli nuk është një objekt i zakonshëm proteste. Ai mbart peshën e fundit të jetës së njeriut, dhimbjen e familjeve dhe kujtimin e humbjeve. Në Shqipëri, ai zgjon edhe kujtime të errëta politike. Është e pamundur të mos rikthehet në mendje viti 1998, kur arkivoli i Azem Hajdarit u shndërrua në simbolin e një prej momenteve më të rënda të tranzicionit shqiptar, që degjeneroi në një përpjekje për marrjen me forcë të institucioneve të shtetit. Historia nuk duhet të përdoret si dekor skenik dhe as të ringjallet për efekte politike.
Edhe nëse arkivoli u paraqit si “politik”, simbolika mbetet e njëjtë. Vdekja nuk është slogan. Nuk është mjet marketingu politik. Nuk është dekor për të fituar disa duartrokitje apo disa mijëra klikime në rrjetet sociale.
Filozofi dhe perandori romak Mark Aureli shkruante: “Shpirti merr ngjyrën e mendimeve të tij.” Kur mendimi politik ushqehet me simbole funerale, edhe klima publike errësohet. Shoqëria nuk fiton më shumë demokraci duke normalizuar gjuhën e vdekjes; përkundrazi, humbet aftësinë për të debatuar me arsye dhe për të bindur me argument.
Po aq domethënëse është edhe një tjetër thënie e tij: “Bë çdo veprim në jetën tënde, sikur të ishte i fundit.” Ky nuk është një ftesë për dramë, por për përgjegjësi. Çdo akt publik duhet të peshohet me ndërgjegje, sepse simbolika që krijon sot mund të ushqejë tensionet e nesërme.
Në mesin e gjithë kësaj simbolike, një fakt nuk mund të anashkalohet: gjithçka ndodhi në ditëlindjen e kryeministrit. Askush nuk kërkon që kundërshtarët politikë të urojnë njëri-tjetrin apo të heqin dorë nga kritikat. Por ekziston një standard minimal njerëzor që nuk duhet humbur. Të zgjedhësh pikërisht atë ditë për të ekspozuar një arkivol, edhe nëse e quan “politik”, nuk është shenjë force. Është një mesazh që prek një dimension shumë më të ndjeshëm se përplasja politike.
Mark Aureli na kujton një të vërtetë që i tejkalon të gjitha ndarjet partiake: “Vdekja na buzëqesh të gjithëve; e vetmja gjë që mund të bëjmë është t’i kthejmë buzëqeshjen.” Pikërisht sepse vdekja është e pashmangshme për çdo njeri, ajo nuk duhet të banalizohet në sheshe, pankarta apo skena proteste. Sot mund të jetë kundërshtari politik; nesër mund të jetë dikush nga familja jonë. Përballë vdekjes nuk ekzistojnë parti, flamuj apo ideologji.
Kjo nuk do të thotë se qeveria nuk duhet kritikuar. Përkundrazi. Demokracia forcohet kur pushteti vihet përballë pyetjeve të vështira, kur opozita argumenton dhe qytetarët protestojnë. Por demokracia dobësohet kur simbolika e saj ushqehet me urrejtje, demonizim dhe mesazhe që kujtojnë periudhat më të errëta të historisë sonë.
Në fund, forca e një proteste nuk matet me madhësinë e një arkivoli apo me teatrin e ngritur në shesh. Matet me fuqinë e argumenteve, me moralin që përcjell dhe me alternativën që ofron. Shqipëria ka nevojë për më shumë debat dhe më pak funeral politik; për më shumë ide dhe më pak simbolika që ndajnë; për më shumë qytetari dhe më pak provokime.
Sepse në fund të fundit, siç do të thoshte Mark Aureli, njeriu nuk duhet të ketë frikë nga vdekja, por nga fakti se nuk ka filluar ende të jetojë. Ndërsa politika shqiptare nuk duhet të ketë frikë nga protesta, por nga humbja e etikës që e mban demokracinë gjallë. Dhe kur vdekja përdoret si mjet propagande, nuk goditet një kundërshtar politik; goditet vetë kultura demokratike që pretendon të mbrosh.
