Dobësimi i demokracisë në Uashington po dëmton rregullat dhe aleancat ndërkombëtare mbi të cilat mbështetet siguria e Evropës, ndërsa po rrit rrezikun e konflikteve në mbarë botën, sipas një raporti të ri të publikuar të martën.
Dobësimi i mekanizmave të kontrollit dhe i normave në Shtetet e Bashkuara po ushtron presion mbi aleancat dhe rregullat ndërkombëtare tek të cilat mbështetet pjesa tjetër e botës. Në të njëjtën kohë, ai po u jep qeverive sinjale për të sulmuar institucionet brenda vendeve të tyre, sipas raportit të ri të Institutit Ndërkombëtar për Demokraci dhe Asistencë Zgjedhore (IDEA).
“Çfarëdo që ndodh në SHBA ka pasoja globale dhe mendoj se kjo është një nga historitë vërtet të mëdha që po zhvillohen sot në botë”, tha në një intervistë Sekretari i Përgjithshëm i IDEA-s, Kevin Casas-Zamora.
Duke krahasuar vitin 2025 me vitin 2020, IDEA regjistroi shtatë rënie statistikisht domethënëse në performancën demokratike të SHBA-së, përfshirë pavarësinë e gjyqësorit, qasjen në drejtësi, efektivitetin e parlamentit, lirinë e shtypit dhe lirinë e shprehjes. Pothuajse gjysma e 30 treguesve që organizata përdor për të matur demokracinë amerikane kanë rënë në nivelet më të ulëta që nga viti 1975.
Dobësimi i demokracisë po ndodh në një klimë thellësisht të polarizuar. Një analizë e Institutit Lowy, e publikuar në korrik, e përshkroi politikën amerikane si gjithnjë e më shumë të ndarë në kampe kundërshtare, të cilat e shohin njëri-tjetrin si kërcënim dhe justifikojnë sjelljen antidemokratike kur kjo u shërben interesave të tyre.
Raporti thotë se Presidenti i SHBA-së, Donald Trump, përqendroi me shpejtësi pushtetin në degën ekzekutive gjatë vitit 2025 dhe se pasojat ishin “të gjera, duke minuar sundimin e ligjit brenda vendit dhe në nivel ndërkombëtar, si dhe duke vënë në provë aleancat afatgjata dhe bashkëpunimin shumëpalësh”.
Ky vlerësim lidhet gjithashtu me masa konkrete politike. Një urdhër ekzekutiv i shkurtit 2025 udhëzoi zyrtarët përgjegjës për zbatimin e politikës së jashtme amerikane të vepronin nën autoritetin e presidentit dhe paralajmëroi se moszbatimi i politikave të tij mund të sillte masa disiplinore profesionale.
Casas-Zamora tha se ndikimi përtej kufijve të SHBA-së shihet në mënyrën se si qeveritë justifikojnë sulmet ndaj institucioneve demokratike dhe shoqërisë civile.
“Ajo që po shohim është se të gjitha vendet marrin sinjale nga ajo që ka ndodhur në SHBA në të kaluarën e afërt. Këtë e shohim në raste shumë konkrete”, tha ai.
“Shumë nga argumentet e përdorura në SHBA kur USAID-i u mbyll, për shembull, u përdorën më pas në Serbi për të goditur organizatat e shoqërisë civile që qeveria i konsideronte të padëshirueshme”, tha Casas-Zamora.
Pasojat për sigurinë globale
Rënia e treguesve në SHBA është pjesë e një prirjeje më të gjerë të dobësimit të demokracisë.
Sipas raportit, në vitin 2025, 98 nga 173 vende, ose 57 për qind, shënuan rënie në të paktën një faktor demokratik gjatë një periudhe pesëvjeçare, ndërsa vetëm 55 vende shënuan përmirësim. Ky ishte viti i 11-të radhazi kur numri i vendeve ku performanca demokratike u përkeqësua ishte më i madh se numri i atyre që shënuan përparim. SHBA-ja nuk përbën një rast të izoluar, por përmasat dhe ndikimi i saj e bëjnë këtë rënie veçanërisht të rëndësishme.
Paralajmërimi kryesor i IDEA-s është se dobësimi i demokracisë përbën gjithashtu një problem sigurie. Bota regjistroi 65 konflikte të dhunshme në vitin 2025, numri më i lartë që nga viti 1946, përfshirë një rekord prej tetë konfliktesh ndërmjet shteteve.
Raporti thotë se sistemet politike hibride, ku ekzistojnë procedura demokratike, por konkurrenca politike dhe të drejtat e garantuara janë të dobëta, janë përfshirë në konflikte më shpesh sesa sistemet plotësisht autoritare ose demokracitë që funksionojnë mirë.
“Janë demokracitë me performancë të dobët ato që ndodhen në këtë pozitë vërtet të vështirë, ku kushtet për konflikt janë më të mundshme”, tha Casas-Zamora.
Casas-Zamora përmendi Rusinë si një shembull konkret.
“Më duhet të mendoj se një Rusi plotësisht demokratike, me mekanizma kontrolli dhe ekuilibri, me liri të shtypit dhe me organizata të shoqërisë civile të afta të organizohen dhe t’u kërkojnë llogari zyrtarëve publikë, nuk do ta kishte pushtuar Ukrainën. Është kaq e thjeshtë”, shtoi ai.
Evropa vazhdon të kryesojë renditjen për demokracinë, por regjistroi 77 rënie kundrejt 42 përmirësimeve ndërmjet viteve 2020 dhe 2025. Liritë civile, qasja në drejtësi dhe zgjedhjet e besueshme ishin ndër fushat që u përballën me presionin më të madh.
Gjermania ofroi një shembull të ri të këtij presioni në fillim të këtij muaji, kur partia e ekstremit të djathtë Alternativa për Gjermaninë (AfD) fitoi 43,8 për qind të votave në Saksoni-Anhalt, duke më shumë se dyfishuar rezultatin e saj të vitit 2021.
CDU-ja e kancelarit Friedrich Merz ra në 17,2 për qind, rezultati i saj më i dobët i regjistruar ndonjëherë në këtë land lindor. Kjo i la partitë tradicionale përballë përpjekjeve për të shpjeguar rritjen e AfD-së dhe për ta mbajtur atë jashtë pushtetit.
Casas-Zamora tha se tërheqja që ushtrojnë partitë populiste-autoritare nuk mund të shpjegohet vetëm me armiqësinë ndaj demokracisë.
“Pavarësisht nëse ju pëlqejnë apo jo partitë, udhëheqësit dhe diskurset populiste-autoritare, ato janë simptomë e diçkaje. Janë simptomë e faktit se një numër jashtëzakonisht i madh njerëzish nuk ndihen të përfaqësuar.”
Sipas tij, votuesit mund t’u kushtojnë më shumë rëndësi kufijve të sigurt, lagjeve më të sigurta dhe drejtësisë sesa argumenteve procedurale për institucionet demokratike.
Casas-Zamora tha se përgjigjja duhet të jetë trajtimi i qëndrueshmërisë demokratike si çështje sigurie.
“Mbrojtja e demokracisë duhet të jetë në qendër të agjendave të sigurisë dhe jo një shënim anësor”, tha ai./ Politico
