Kompetencat e shërbimit sekret rus janë zgjeruar nga kundërzbulimi te ushtria, burgjet, bizneset dhe kontrolli i brendshëm. Andrei Soldatov paralajmëron se ky transformim po krijon një sistem ku Kremlini mbështetet gjithnjë e më shumë te FSB-ja, ndërsa rrezikon të humbasë kontaktin me realitetin brenda vendit.
Pushtimi i Ukrainës nuk ka ndryshuar vetëm ushtrinë dhe politikën e jashtme të Rusisë. Lufta ka transformuar edhe ekuilibrat brenda vetë sistemit të pushtetit të Vladimir Putinit, duke zgjeruar ndjeshëm rolin e Shërbimit Federal të Sigurisë, FSB.
Që prej vitit 2022, shërbimi sekret ka marrë përgjegjësi që shkojnë përtej funksioneve tradicionale të kundërzbulimit dhe sigurisë së brendshme. Sot ndikimi i tij prek ushtrinë, industrinë e mbrojtjes, kompanitë private, burgjet, universitetet, internetin dhe kontrollin politik të shoqërisë.
Gazetari investigativ rus Andrei Soldatov, ekspert i strukturave ruse të sigurisë dhe bashkautor i librit “Fisnikëria e Re, Rivendosja e Shtetit të Sigurisë së Rusisë dhe Trashëgimia e Qëndrueshme e KGB-së”, e sheh këtë proces si një nga pasojat kryesore të luftës.
Soldatov jeton në mërgim në Londër dhe ndaj tij autoritetet ruse kanë lëshuar një urdhër arresti. Sipas analizës së tij, FSB-ja nuk është thjesht më e fuqishme se përpara pushtimit. Ajo është bërë pjesë e një numri gjithnjë e më të madh mekanizmash që Kremlini përdor për të administruar luftën dhe për të kontrolluar zhvillimet e brendshme.
Dyshimi ndaj të huajve dhe zgjerimi i kundërzbulimit
Një nga ndryshimet më të dukshme lidhet me forcimin e strukturave të FSB-së që merren me sigurinë e brendshme dhe kundërzbulimin.
Vëmendje të veçantë ka marrë struktura që merret me mbrojtjen e rendit kushtetues dhe luftën kundër terrorizmit. Por paralelisht është bërë më agresive edhe dega përgjegjëse për kundërzbulimin.Pasojë e këtij zhvillimi është shtimi i çështjeve të spiunazhit dhe zgjerimi i rrethit të personave që mund të shihen me dyshim nga autoritetet.
Sipas Soldatov, koncepti i kërcënimit të huaj nuk kufizohet më vetëm te Ukraina apo shërbimet perëndimore, përfshirë CIA-n amerikane dhe MI6 britanike. Edhe kontaktet me shtetas të vendeve të tjera po shihen me më shumë dyshim.
Në këtë klimë përfshihet edhe Kina, pavarësisht marrëdhënieve politike që Moska dhe Pekini i paraqesin publikisht si një partneritet të ngushtë.
Një dokument i brendshëm i FSB-së e trajtonte aktivitetin e inteligjencës kineze si kërcënim dhe e vendoste Kinën në kategorinë e kundërshtarëve në fushën e spiunazhit. Ky vlerësim tregon dallimin mes retorikës politike për marrëdhëniet Putin-Xi Jinping dhe mënyrës se si strukturat e sigurisë ruse e shohin aktivitetin e një fuqie të huaj brenda Rusisë.
Në praktikë, kjo qasje po krijon një mjedis ku vetë kontakti me të huajt mund të shihet si burim potencial rreziku.
Lufta i jep FSB-së hyrje më të madhe në ushtri dhe ekonomi
Zgjerimi i rolit të FSB-së bëhet edhe më i dukshëm në sektorin ushtarak.
Shërbimi ka prej kohësh një strukturë të kundërzbulimit ushtarak, detyra e së cilës është monitorimi i forcave të armatosura. Lufta në Ukrainë, megjithatë, ka zgjeruar ndjeshëm fushën e veprimit të saj.
Kontrolli nuk përqendrohet më vetëm te personeli ushtarak dhe siguria e ushtrisë. Ai përfshin gjithashtu kontratat që lidhen me prodhimin e mallrave dhe ofrimin e shërbimeve për forcat e armatosura.
Ky ndryshim merr rëndësi për shkak të mënyrës se si funksionon ekonomia ruse e luftës.
Në Bashkimin Sovjetik, prodhimi për ushtrinë mbështetej kryesisht te një kompleks i madh ushtarako-industrial shtetëror. Rusia e sotme ka një strukturë më të përzier. Krahas ndërmarrjeve tradicionale shtetërore ekzistojnë kompani private që furnizojnë ushtrinë ose zhvillojnë teknologji për të.Mes tyre gjenden edhe kompani që prodhojnë programe kompjuterike dhe teknologji që përdoren për dronët.Pikërisht këtu shfaqet një tjetër zgjerim i kompetencave. Kundërzbulimi ushtarak e konsideron të ligjshëm monitorimin edhe të këtyre kompanive private për shkak të lidhjeve të tyre me sektorin e mbrojtjes.
Kështu, zgjerimi i ekonomisë së luftës zgjeron njëkohësisht edhe hapësirën ku mund të ndërhyjë aparati i sigurisë.Një pjesë e këtyre ndërhyrjeve nuk bëhen publike. Informacioni del në sipërfaqe kryesisht në rastet kur autoritetet vendosin të ngrenë akuza dhe çështjet hyjnë në sistemin gjyqësor.
Një sistem burgjesh nën kontrollin e FSB-së
Një zhvillim tjetër lidhet me burgjet.Sipas Soldatov, FSB-ja ka ngritur një strukturë paralele dhe të pavarur burgimi, jashtë sistemit tradicional penitenciar rus. Ky mekanizëm nuk përfshin vetëm ambientet ku mbahen të burgosurit, por edhe transportin dhe logjistikën që nevojitet për funksionimin e tyre.
Në këtë sistem përfundojnë edhe ukrainas të kapur gjatë luftës.
Për FSB-në, të burgosurit nuk përfaqësojnë vetëm persona që duhen mbajtur nën kontroll. Ata mund të shërbejnë edhe si burim informacioni ose si objektiva të mundshëm rekrutimi.
Soldatov e lidh këtë praktikë me metoda që strukturat sovjetike të sigurisë përdorën gjatë Luftës së Dytë Botërore. Burgimi krijon një mjedis ku shërbimet mund të ushtrojnë presion, të marrin informacion dhe të përpiqen të rekrutojnë persona nga pala kundërshtare.
Presioni mund të shtrihet edhe përtej vetë të burgosurit, duke përfshirë familjarët që ndodhen në Ukrainë.Në këtë mënyrë, administrimi i të burgosurve lidhet drejtpërdrejt me aktivitetin e inteligjencës dhe operacionet e luftës.Roli i FSB-së në konflikt nuk përfundon në kufijtë e Rusisë ose në territoret e pushtuara të Ukrainës.
Soldatov e lidh shërbimin edhe me operacione të fshehta dhe raste sabotimi në Evropë, ku personat e përdorur për realizimin e tyre nuk duhet të jenë domosdoshmërisht shtetas rusë.
Shtetasit rusë mund të identifikohen më lehtë nga shërbimet evropiane, veçanërisht pas vitit 2022. Për këtë arsye, përdorimi i personave nga vende të tjera mund të zvogëlojë ekspozimin e drejtpërdrejtë të strukturave ruse.Në operacione të tilla mund të përfshihen ukrainas, moldavë, bjellorusë ose shtetas të vendeve të tjera.Ky model e zgjeron më tej rëndësinë e FSB-së për Kremlinin. Shërbimi nuk merret vetëm me kontrollin e brendshëm dhe kundërzbulimin, por bëhet gjithashtu instrument i operacioneve që lidhen drejtpërdrejt me konfliktin jashtë territorit rus.
Putin mbështetet gjithnjë e më shumë te FSB-ja
Zgjerimi i vazhdueshëm i kompetencave ngre një pyetje tjetër: deri në çfarë mase Vladimir Putin është bërë i varur nga aparati që vetë ka fuqizuar?
Soldatov nuk e përshkruan marrëdhënien si një situatë ku FSB-ja kontrollon drejtpërdrejt presidentin rus. Sipas tij, struktura e sotme e shërbimit ndryshon ndjeshëm nga ajo e fillimit të epokës Putin.Dy dekada më parë, FSB-ja ishte më e vogël, ndërsa brenda saj kishte më shumë figura me eksperiencë, profil politik dhe ambicie personale.
Situata ka ndryshuar pas më shumë se dy dekadash të Putinit në pushtet.Brenda institucioneve ruse është formuar një brez zyrtarësh që e kanë zhvilluar pothuajse të gjithë karrierën e tyre nën të njëjtin president. Ata nuk kanë përjetuar ngritjen politike jashtë sistemit të krijuar nga Putini dhe kanë më pak hapësirë për të ndërtuar një qendër alternative pushteti.Kjo i dallon nga brezi i figurave që u ngjitën në majat e shtetit bashkë me Putinin, përfshirë Nikolai Patrushevin.
Zyrtarët e brezit të vjetër kishin përjetuar dekadën e fundit të Bashkimit Sovjetik, shpërbërjen e tij dhe krizën e viteve 1990. Ata kishin një përvojë politike dhe institucionale që nuk lidhej vetëm me sistemin e krijuar pas ardhjes së Putinit.
Brezi i ri është produkt i një strukture shumë më të centralizuar.
Pikërisht për këtë arsye, rritja e pushtetit të FSB-së nuk nënkupton automatikisht rritjen e mundësisë që shërbimi të sfidojë presidentin.Por ekziston një formë tjetër varësie.Sa më shumë detyra merr FSB-ja, aq më shumë Kremlini mbështetet tek ajo për informacion, siguri, administrimin e pasojave të luftës dhe kontrollin e brendshëm.Kjo e bën shërbimin gjithnjë e më të domosdoshëm për funksionimin e sistemit.Rreziku kryesor për Putinin, sipas Soldatov, mund të mos jetë mundësia që njerëzit e FSB-së të organizohen kundër tij.
Në një sistem ku zyrtarët, guvernatorët dhe drejtuesit institucionalë kanë frikë nga shërbimet e sigurisë, presidenti mund ta ketë gjithnjë e më të vështirë të kontrollojë nëse raportet që merr përputhen me realitetin.
Ky problem bëhet veçanërisht i rëndësishëm në rajonet e largëta të Rusisë.Nëse një guvernator ka arsye të druhet nga FSB-ja, ai mund të ketë gjithashtu arsye të shmangë raportimin e problemeve që mund ta vendosin në pozitë të vështirë. Në të njëjtën kohë, nëse informacioni alternativ kalon nëpër të njëjtin aparat sigurie, Kremlini humbet mekanizmat e pavarur të verifikimit.
Në Bashkimin Sovjetik ekzistonte të paktën një strukturë tjetër e fuqishme, Partia Komuniste, me hierarkinë dhe kanalet e veta institucionale.Sistemi i sotëm rus nuk ka një kundërpeshë të krahasueshme.Kjo krijon paradoksin e një presidenti që mund të ketë kontroll shumë të madh politik, por njëkohësisht të ketë më pak mundësi për të verifikuar në mënyrë të pavarur informacionin që i jep aparati i tij.
Lufta si çështje mbijetese për vetë sistemin
Për një pjesë të aparatit rus të sigurisë, konflikti nuk shihet vetëm përmes objektivave territoriale ose gjeopolitike. Ai lidhet edhe me mbijetesën e sistemit politik dhe institucional ku këto struktura kanë ndërtuar pushtetin e tyre.
Në themel të këtij perceptimi qëndron ideja se shteti rus është i brishtë.Dy shembuj historikë kanë rëndësi të veçantë: rënia e Perandorisë Ruse pas Luftës së Parë Botërore dhe shpërbërja e Bashkimit Sovjetik në fund të shekullit XX.
Në të dyja rastet, aparatet e sigurisë nuk arritën ta parandalonin kolapsin e sistemit politik.Sipas Soldatov, strukturat e sigurisë nuk i kanë analizuar domosdoshmërisht në të gjithë kompleksitetin shkaqet e këtyre dy shembjeve. Në vend të kësaj, ato kanë nxjerrë një përfundim institucional: shteti ka nevojë për një aparat të fuqishëm sigurie që të mos përsëritet i njëjti skenar.
Në këtë logjikë, FSB-ja nuk e sheh veten vetëm si një institucion që zbaton urdhrat e Kremlinit. Ajo e konsideron veten pjesë të domosdoshme të mekanizmit që mbron stabilitetin e shtetit.
Pikërisht këtu shfaqet edhe justifikimi për përdorimin e metodave ekstreme.Nëse dobësimi i aparatit të sigurisë shihet si rrugë drejt një katastrofe të ngjashme me revolucionin e vitit 1917 ose shpërbërjen e vitit 1991, atëherë represioni mund të paraqitet nga brenda sistemit si një kosto më e vogël se rreziku i kolapsit.
Në këtë arsyetim futen shtypja politike, vrasjet dhe helmimet.Logjika nuk mbështetet te ideja se këto metoda nuk kanë kosto, por te bindja se alternativa do të kishte një kosto edhe më të madhe për shtetin rus dhe për vetë strukturat që e kontrollojnë atë.
Pse përfundimi i luftës mund të shihet si rrezik
Në këtë kontekst, vazhdimi i luftës në Ukrainë fiton edhe një dimension të brendshëm.Nëse aparati i sigurisë e lidh luftën me stabilitetin e regjimit, përfundimi i saj mund të shihet si fillimi i një periudhe pasigurie.
Kujtesa e Afganistanit sovjetik është e rëndësishme pikërisht për këtë arsye. Tërheqja nga lufta u pasua nga një krizë shumë më e gjerë politike dhe institucionale, edhe pse ajo nuk ishte shkaku i vetëm i shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik.Për strukturat që e lexojnë historinë përmes kësaj përvoje, ndalimi i një lufte mund të krijojë jo vetëm një problem ushtarak, por edhe një krizë të brendshme.
Soldatov e sheh këtë si një nga arsyet pse brenda aparatit rus mund të ekzistojë interes për vazhdimin e konfliktit.Lufta i jep strukturave të sigurisë kompetenca, burime, përgjegjësi dhe një argument të vazhdueshëm për zgjerimin e kontrollit.
Përfundimi i saj do të ngrinte pyetje për të ardhmen e këtyre kompetencave dhe për vetë stabilitetin e sistemit.
Nëse lufta vazhdon, ky raport mund të thellohet më tej. Dhe nëse në të ardhmen pushteti i Putinit dobësohet, Rusia do të përballet me një aparat sigurie që jo vetëm ka fituar më shumë kompetenca, por ka krijuar edhe një brez zyrtarësh të formuar drejtpërdrejt nga lufta dhe nga bindja se mbijetesa e sistemit lidhet me fuqinë e tyre.
