Prej më shumë se një shekulli, rajoni që vazhdon të quhet Lindja e Mesme, një trashëgimi orientaliste e imponuar nga Colonial Office britanik, përfaqëson një sfidë gjeopolitike dhe gjeoekonomike për të gjitha fuqitë e mëdha dhe të mesme që janë angazhuar dhe vazhdojnë me këmbëngulje të angazhohen në këtë zonë.
Duke hequr kushtëzimet semantike të Mbretërisë së Madhërisë së Tij, është e përshtatshme ta quajmë me emrin e saj gjeografik, pra Azia Perëndimore.
Në kapërcyellin mes shekujve XX dhe XXI, rajoni përjetoi përpjekjen për imponimin e një Pax Americana përfundimtare, pikat kryesore të së cilës ishin Lufta e Parë dhe e Dytë e Gjirit, më 1991 dhe 2003, lufta globale kundër Terrorizmit që nga viti 2001, me pushtimin e lidhur me të të Afganistanit, si dhe përpjekjet e ngathëta, të pjesshme dhe të dështuara për t’i dhënë fund konfliktit izraelito-palestinez. E vetmja rreze drite ishte marrëveshja bërthamore me Iranin e vitit 2015 (JCPOA), nga e cila më pas Uashingtoni u tërhoq me shpejtësi.
Duke nisur nga 7 tetori 2023, me asistin tragjik dhe brutal të ofruar nga Hamasi, përpjekja u shndërrua në një përshpejtim drejt imponimit me forcë të një Pax Izraelito-Americana, ku sulmi ndaj Iranit më 28 shkurtin e kaluar mund të përbëjë këngën e mjellmës.
Rezultati i Pax Izraelito-Americana në Azinë Perëndimore ka qenë, për të thënë më të paktën, katastrofik.
Ata, dhe për fat të keq janë ende shumë, që e konsiderojnë të gabuar këtë përfundim dhe besojnë se Marrëveshjet e Abrahamit të vitit 2020, Plani Trump dhe Board of Peace of Gaza kanë rihapur perspektivat e paqes në rajon, mund ta ndërpresin pa problem leximin e këtij artikulli.
Asnjë nga argumentet dhe të dhënat mbështetëse që do të paraqiten më poshtë nuk do t’i lëvizë nga gjykimi i tyre distopik. Në rastin më të mirë, ndonjëri prej tyre, me një cinizëm dhe hipokrizi që, po të mund të monetizoheshin, do të mbulonin borxhin stratosferik amerikan prej 40 trilionë dollarësh, mund ta mbyllte çështjen duke i cilësuar të gjitha si dëme kolaterale ose si çmimin e rëndë që duhet paguar për mbrojtjen e Demokracisë.
Iraku, Siria, Jemeni, Palestina dhe, së fundmi, Irani kanë dalë të shkatërruar nga të ashtuquajturat “luftëra pa fund” në rajon. Besueshmëria politike dhe ushtarake e SHBA-së është rrënuar, së bashku me rrjetin e saj të gjerë të bazave ushtarake në zonë. Kapitali i simpatisë që Izraeli fitoi pas 7 tetorit 2023 është avulluar plotësisht pas masakrave në Gaza dhe Liban dhe aneksimit të dhunshëm e gradual të Bregut Perëndimor, me rrethanën rënduese të çështjeve që qëndrojnë pezull ndaj vendit dhe drejtuesve të tij përpara organeve kryesore gjyqësore ndërkombëtare.
Duke lënë mënjanë kostot sociale dhe mjedisore, vetëm kostot njerëzore dhe ekonomike të kësaj Pax-i kanë qenë, për të thënë më të paktën, të frikshme.
Universiteti prestigjioz Brown ka krijuar prej 16 vitesh një Cost of War Project, i cili ka vlerësuar në mënyrë të hollësishme kostot vetëm të “luftërave amerikane pa fund” në rajon. Vetëm në periudhën 2001-2023, të dhënat e paraqitura tregojnë 940 mijë të vdekur, prej të cilëve 432 mijë civilë. Vlerësimet për vdekjet indirekte mes civilëve luhaten nga 3,6 deri në 3,8 milionë.
Kostot ekonomike të përballuara vetëm nga buxheti federal i Shteteve të Bashkuara arrijnë në 8 trilionë dollarë, me një vlerësim prej 2,2 trilionë dollarësh të tjerë gjatë 30 viteve të ardhshme për pensionet dhe shërbimet shëndetësore në favor të veteranëve të konflikteve të ndryshme.
Sa i përket debatit aktual italian dhe europian mbi emigrantët dhe shkaqet e thella të fenomenit, vlerësimet për refugjatët dhe personat e zhvendosur arrijnë nivele biblike, duke luhatur nga 37 në 57 milionë.
Në BE, tërësisht e përthithur nga konflikti në Ukrainë, katastrofa e Azisë Perëndimore dhe pasojat e saj vazhdojnë të shkaktojnë një bezdi politike të fshehur keq dhe, në mënyrë të pabesueshme, vazhdojnë të menaxhohen dhe gjykohen duke iu referuar narrativave izraelito-amerikane.
Një përshpejtim i diktuar nga paqëndrueshmëria
Për fat të mirë, disa vende të rajonit duket se duan të fillojnë të eksplorojnë dhe ndjekin rrugë të reja gjeopolitike.
Më 7 gusht, në qytetin e shenjtë të Mekës, udhëheqësit e Arabisë Saudite, Pakistanit dhe Turqisë nënshkruan një dokument që potencialisht mund të riformësojë ekuilibrat e pushtetit në Azinë Perëndimore dhe më gjerë. Ata mund të kenë marrë më në fund parasysh një situatë që karakterizohet tashmë nga një paqëndrueshmëri e papërballueshme, si dhe nga rreziku i dukshëm që sjell vazhdimi i mbështetjes së shpresave te Pax Izraelito-Americana.
I ashtuquajturi Pakti i Sigurisë së Ndërsjellë i Mekës ose Makkah Joint Defence Agreement i angazhon tri fuqitë që ta konsiderojnë një sulm të armatosur kundër njërës prej tyre si sulm kundër të gjithave. Një mekanizëm mbrojtjeje kolektive që të kujton nenin 5 të NATO-s dhe që, në një zonë kaq të tronditur nga luftërat dhe tensionet, me kalimin e kohës mund të shndërrohet në një tërmet gjeopolitik.
Lindja e kësaj aleance është gjithashtu pasojë e drejtpërdrejtë e një boshllëku sigurie që perceptohet si gjithnjë e më i rrezikshëm. Konflikti mes Shteteve të Bashkuara dhe Iranit, i imponuar nga Uashingtoni dhe Jerusalemi shkurtin e kaluar, ka sjellë pasoja të rënda që u shtohen atyre të ilustruara më sipër.
Si kundërpërgjigje, Teherani dhe aleatët e tij goditën objektiva në Arabinë Saudite dhe në shtete të tjera të Gjirit që strehonin baza amerikane, duke ndërprerë më pas trafikun detar në Ngushticën e Hormuzit dhe në Detin e Kuq dhe duke shkaktuar krizën më të madhe energjetike të regjistruar ndonjëherë nga International Energy Agency. Sulmet e Houthi-ve jemenas, të mbështetur nga Irani, kundër infrastrukturës saudite të naftës kishin treguar, që në vitin 2019, cenueshmërinë e Mbretërisë. Përballë një kaosi të tillë, përgjigjja e Shteteve të Bashkuara u duk hezituese dhe e çrregullt, duke minuar besueshmërinë e tyre si garantues të sigurisë rajonale dhe duke nxjerrë në pah arrogancën e verbër të krahut të tyre kryesor të armatosur, Izraelit, i cili arriti deri aty sa të sulmonte edhe Katarin.
Duke i vlerësuar të gjitha në një perspektivë historike afatgjatë, mund të guxohet të thuhet se atë që nuk e arritën shekuj të tërë historie, Shtetet e Bashkuara dhe Izraeli ia dolën ta realizonin brenda pak vitesh: një bashkim embrional politik dhe sigurie mes trashëgimtarëve të tri prej perandorive kryesore të lindura në rajon, asaj Arabe, asaj Osmane dhe asaj Mogule. Chapeau!
Nëse më pas, siç përflitet, trashëgimtarët e perandorisë më të lashtë, asaj Perse, do t’i bashkoheshin marrëveshjes së Mekës, kryevepra do të ishte e plotë, e denjë për t’u kremtuar me krijimin e një Çmimi Nobel ad hoc për marrëzinë strategjike.
Marrëveshja trepalëshe, e cila mbështetet mbi një pakt të mëparshëm dypalësh të vitit 2025 mes Pakistanit dhe Arabisë Saudite, është pra një përgjigje ndaj këtij shqetësimi me shumë dimensione, që duket se shpërblen para së gjithash historinë dhe gjeografinë kundrejt përkatësive politike të dekadave të fundit.
Mesazhi për boshtin SHBA-Izrael
Edhe pse shumë nxitojnë të shohin në të një kordon sanitar kundër Iranit, pakti përfaqëson një goditje të fortë për ambiciet e Uashingtonit dhe aleatit të tij izraelit. Për vite me radhë, Shtetet e Bashkuara e kanë bërë sigurinë e Gjirit një shtyllë të politikës së tyre në zonë, ndërsa Izraeli është përpjekur të normalizojë marrëdhëniet me Arabinë Saudite, në vazhdën e Marrëveshjeve të Abrahamit, të cilat janë gjithsesi mjaft të brishta për sa i përket aderimit arab. Marrëveshja e Mekës, e nënshkruar nga tri vende fort kritike ndaj politikës së Netanyahut dhe qartësisht të pozicionuara në mbështetje të çështjes palestineze, mund ta bëjë këtë objektiv gjithnjë e më të vështirë për t’u arritur.
Marrëveshja trepalëshe është gjithashtu një kambanë alarmi për Shtëpinë e Bardhë. Megjithatë, nuk bëhet fjalë për një shkëputje të plotë nga Uashingtoni, të paktën jo ende. Turqia mbetet anëtare e NATO-s dhe si Arabia Saudite, ashtu edhe Pakistani, ruajnë lidhjet ushtarake me SHBA-në. Megjithatë, shfaqet një vullnet i qartë për të ndërtuar një arkitekturë sigurie me disa nivele, e cila të mos varet ekskluzivisht nga ombrella mbrojtëse (izraelito) amerikane. Duke perifrazuar atë politikë kaq shumë të reklamuar, por të pazbatuar nga BE-ja, mund ta përkufizojmë si Autonomi Strategjike Sunite.
Duket se po fiton terren ideja se siguria nuk mund të “importohet” më thjesht nga jashtë, me kosto që për më tepër duken si zhvatje të mirëfillta. Ajo që u ra dakord në Mekë po shfaqet si një sigurim strategjik kundër paparashikueshmërisë së një politike të jashtme amerikane që duket se e ka humbur plotësisht busullën dhe kundër asaj izraelite, e cila duket e kapur nga një hegjemoni mesianike, e dhunshme dhe e pakontrolluar, që, jo rastësisht, tani ka filluar të vendosë edhe Turqinë në shënjestër.
Irani: i rrethuar apo i ftuar në tryezë?
Për Iranin, Marrëveshja e Mekës mund të rezultojë një armë me dy tehe. Nga njëra anë, ajo përfaqëson një rrethim të mundshëm. Pasi lëshoi raketa dhe dronë mbi vendet fqinje, Teherani e gjen veten faktikisht të rrethuar nga tri fuqi sunite të lidhura zyrtarisht në mbrojtje të ndërsjellë.
Nga ana tjetër, marrëveshja nuk e identifikon teokracinë perse si armik, Turqia e ka mohuar shprehimisht këtë. Siç u përmend, vazhdojnë të qarkullojnë zëra se Teherani është ftuar t’i bashkohet. Megjithëse Teherani ka mohuar se ka marrë një ftesë zyrtare, hipoteza mund të merret në konsideratë, të paktën nga pjesa më pak e ngurtë e establishmentit të ndërlikuar fetar, politik dhe ushtarak iranian.
Kjo paqartësi është thelbësore. Pakti mund të shndërrohet kështu, në mënyrë befasuese, në një mekanizëm për integrimin e Teheranit në një rend të ri rajonal.
Një aderim i mundshëm mund të nxitet nga ndërmjetësimi kinez, pa harruar lehtësimin që Pekini ofroi në atë kohë në dialogun mes Teheranit dhe Riadit. Kjo do ta ndryshonte rrënjësisht natyrën e marrëveshjes, duke e evoluar nga një instrument i mbrojtjes së ndërsjellë në një platformë për sigurinë kolektive të rajonit.
Në çdo rast, mesazhi për Teheranin është i qartë: kostoja e një agresioni kundër njërit prej tri nënshkruesve është tani potencialisht shumë më e lartë, ndërsa opsionet diplomatike për dialog dhe për një arkitekturë rajonale sigurie, që në fakt është një ide e vjetër iraniane, janë potencialisht mbi tryezë.
Kina si përfituesja e madhe?
Duke e parë skenën nga Pekini, Marrëveshja e Mekës mund të shihet vetëm si një zhvillim pozitiv. Pa pasur nevojë të ndërmarrë asnjë lëvizje të drejtpërdrejtë ushtarake apo diplomatike, Kina gjendet në pozicionin për të korrur frytet e mundshme të një rendi rajonal që do të përputhej në mënyrë të përkryer me interesat e saj strategjike afatgjata.
Së pari, pakti përfaqëson një diversifikim të kuadrit politik të rajonit, i cili është gjithashtu strategjik për furnizimin energjetik kinez, duke zvogëluar rolin qendror të Shteteve të Bashkuara. Kina, së bashku me Rusinë dhe Iranin, mbështet prej kohësh një rend rajonal sigurie më të pavarur nga ndikimi amerikan. Një Azi Perëndimore që do ta menaxhonte mbrojtjen e saj në mënyrë më autonome do të bëhej më e hapur ndaj ndikimit ekonomik dhe diplomatik kinez, pa qenë e nevojshme që Pekini të merrte përsipër barrën e garantuesit ose të sigurisë.
Së dyti, Pekini luan kartën e Pakistanit, partnerit të tij historik në rajon. Forcimi i rolit të Islamabadit përmes aleancës me Riadin dhe Ankaranë i ofron Pekinit një kanal të privilegjuar për të zgjeruar ndikimin e vet dhe për të forcuar Belt and Road Initiative, potencialisht në dëm të India-Middle East Corridor (IMEC), të sponsorizuar me vonesë nga SHBA-ja duke nisur nga viti 2023.
Së treti, krijohet një kundërvënie e mundshme ndaj asaj marrëveshjeje embrionale politike që është shfaqur vitet e fundit dhe që ka parë një konvergjencë në rritje mes SHBA-së dhe Izraelit me Emiratet e Bashkuara Arabe dhe Indinë. Bëhet fjalë për të ashtuquajturin I2U2 ose Aleanca Indo-Abrahamike.
Së fundi, marrëveshja e mbrojtjes mund të hapë mundësi të reja për industrinë ushtarake kineze. Edhe lufta në Iran, ashtu si ajo në Ukrainë, ka nxjerrë në pah rëndësinë e dronëve dhe sistemeve kundërajrore, sektorë ku Kina është jashtëzakonisht konkurruese, duke ofruar teknologji me çmime të përballueshme dhe partneritete për prodhimin vendas. Kështu do të shfaqeshin një treg i mundshëm i madh për Pekinin dhe shqetësime për kompleksin ushtarako-industrial izraelito-amerikan.
Por Marrëveshja e Sigurisë së Ndërsjellë e Mekës është shumë më tepër se një pakt mbrojtës. Ajo është gjithashtu simptoma e një bote që po ndryshon, që po çlirohet nga aktorët e zakonshëm, ku besnikëritë tradicionale vihen në diskutim dhe mekanizma të rinj bashkërendimi rajonal përpiqen të afirmojnë autonominë e tyre.
Nëse një rend i ri, i ndryshëm nga Pax Izraelito-Americana, që në fund të fundit nuk është edhe aq paqësore, do të shfaqej realisht në Azinë Perëndimore si rezultat i asaj që u ra dakord në Mekë më 7 gusht, pasojat gjeopolitike mund të jenë afatgjata dhe të shkojnë shumë përtej kufijve të rajonit./ Inside Over/
