Nga kriza e Perandorisë Britanike te rivaliteti mes Shteteve të Bashkuara dhe Kinës, historia tregon se ndryshimet në raportet e fuqisë mund të riformësojnë rendin ndërkombëtar. Sot, inteligjenca artificiale dhe lufta hibride po e bëjnë këtë përballje edhe më të ndërlikuar, duke rritur rrezikun e një konflikti që mund të dalë jashtë kontrollit. Mundësia e një takimi mes Donald Trump, Xi Jinping dhe Vladimir Putin ngre një çështje të rëndësishme: A mund të bien dakord fuqitë kryesore për të ndërtuar një ekuilibër të ri botëror? Një takim mund të rihapë dialogun dhe të ulë tensionet, por nuk do të zhdukte dallimet mes Uashingtonit, Pekinit dhe Moskës.
Rivaliteti mes fuqive të mëdha dhe mësimet e historisë
Në fund të shekullit XIX, Britania e Madhe dominonte detet dhe kontrollonte një perandori të gjerë. Ndërkohë, Gjermania, e bashkuar në vitin 1871, po rritej me shpejtësi në aspektin industrial dhe ushtarak, ndërsa Shtetet e Bashkuara po zgjeronin ndikimin ekonomik. Kur Vilhelmi II mori fronin në vitin 1888, Gjermania nisi të ndiqte një politikë zgjerimi kolonial dhe fuqizimi të flotës ushtarake, duke hyrë në konkurrencë të drejtpërdrejtë me Britaninë.
Ndryshe nga Otto von Bismarck, i cili përmes diplomacisë përpiqej të shmangte izolimin e Gjermanisë, pasardhësit e tij ndoqën një strategji që shtoi shqetësimet e fuqive të tjera. Gara e armatimeve dhe përkeqësimi i marrëdhënieve mes fuqive evropiane kontribuuan në krijimin e një klime të paqëndrueshme, që më vonë çoi në Luftën e Parë Botërore. Ky shembull tregon se zgjerimi i fuqisë mund të kthehet në një rrezik, kur nuk merren parasysh reagimet e kundërshtarëve.
Kina sfidon epërsinë amerikane
Rivaliteti mes Kinës dhe Shteteve të Bashkuara ka disa ngjashmëri me atë periudhë. Pekini është shndërruar në një fuqi industriale dhe teknologjike që sfidon Uashingtonin në fusha si inteligjenca artificiale, infrastruktura dixhitale dhe kapacitetet ushtarake. Megjithatë, ndryshe nga Gjermania e asaj kohe, Kina është e integruar në zinxhirët globalë të prodhimit dhe ka lidhje të thella tregtare e financiare me SHBA-në. Një përplasje mes dy vendeve do të kishte pasoja shumë më të gjera ekonomike dhe strategjike. Uashingtoni përballet me zgjedhjen mes frenimit të ndikimit kinez dhe negociatave, ndërsa Pekini duhet të zgjerojë rolin e tij ndërkombëtar pa nxitur krijimin e një fronti të përbashkët kundër tij.
Lufta e Boerëve nxori në pah dobësitë britanike
Lufta e Dytë e Boerëve, e zhvilluar në Afrikën e Jugut nga viti 1899 deri në vitin 1902, tregoi se epërsia ushtarake nuk garanton gjithmonë fitore të shpejta. Pavarësisht flotës së fuqishme dhe burimeve të mëdha, Britania u përball me rezistencë të fortë nga republikat boere.
Tensionet me Gjermaninë u shtuan edhe pas një episodi në vitin 1896, kur Vilhelmi II i dërgoi një telegram Paul Krugerit, presidentit të Transvaalit, duke shprehur mbështetje për pavarësinë e boerëve. Ngjarja tregoi se një veprim diplomatik mund të interpretohet nga kundërshtari si shenjë e një plani më të gjerë. E njëjta gjë ndodh edhe sot, kur stërvitjet ushtarake, investimet teknologjike apo operacionet kibernetike mund të shihen si kërcënime nga shtetet rivale. Për SHBA-në, mësimi është se epërsia ushtarake dhe ekonomike nuk garanton kontrollin e çdo krize. Kina po sfidon gjithnjë e më shumë ndikimin amerikan në fusha dhe rajone strategjike.
Takimi Trump-Xi-Putin dhe mundësia e një marrëveshjeje
Diplomacia e Bismarckut mbështetej te një sistem aleancash që synonte të shmangte rrethimin e Gjermanisë nga kundërshtarët. Pas largimit të tij, një pjesë e këtij sistemi u braktis dhe ekuilibri evropian u dobësua. Kjo tregon se marrëveshjet nuk janë garanci të përjetshme dhe varen nga interesat politike e raportet e fuqisë. Edhe Henry Kissinger, në studimet e tij mbi diplomacinë dhe ekuilibrin e fuqive, është ndalur te mënyra se si mund të menaxhohen rivalitetet ndërkombëtare. Në librin The Age of AI and Our Human Future, botuar në vitin 2021 së bashku me Eric Schmidt dhe Daniel Huttenlocher, ai trajton edhe ndikimin e inteligjencës artificiale në vendimmarrjen dhe sigurinë ndërkombëtare.
Mundësia e një takimi mes Trump, Xi dhe Putin kujton konferencën e Jaltës në shkurt të vitit 1945, ku Roosevelt, Churchill dhe Stalin diskutuan organizimin e Evropës pas Luftës së Dytë Botërore. Megjithatë, situata e sotme është ndryshe. SHBA-ja, Kina dhe Rusia kanë interesa të ndryshme dhe nuk mund të vendosin të vetme për të ardhmen e çdo rajoni të botës. Një takim mund të ndihmojë në rifillimin e dialogut, uljen e rrezikut të incidenteve ushtarake dhe zgjidhjen e mosmarrëveshjeve tregtare.
Por kjo nuk do të thotë se do të lindë automatikisht një rend i ri botëror. Rëndësi do të kenë marrëveshjet konkrete, angazhimet e liderëve dhe mënyra se si do të zbatohen ato edhe pas përfundimit të takimit. Një marrëveshje që shpërfill interesat e aleatëve dhe të shteteve më të vogla mund të krijojë tensione të reja, në vend që t’i zgjidhë ato.
Inteligjenca artificiale dhe rreziku i një konflikti të ri
Epërsia e Shteteve të Bashkuara mbetet e konsiderueshme falë aleancave, kapaciteteve ushtarake, tregjeve financiare dhe fuqisë teknologjike. Megjithatë, Kina ka ngushtuar diferencën dhe po konkurron në sektorë strategjikë si gjysmëpërçuesit, telekomunikacioni, infrastruktura dixhitale dhe inteligjenca artificiale. Këto teknologji nuk lidhen më vetëm me zhvillimin ekonomik, por edhe me sigurinë kombëtare dhe fuqinë ushtarake. Historia tregon se përparimi teknologjik nuk garanton menaxhim më të mirë të konflikteve. Edhe sot, shtetet mund të përpunojnë më shumë informacion dhe të reagojnë më shpejt, por mund të marrin vendime të gabuara mbi bazën e vlerësimeve të pasakta. Për këtë arsye, diplomacia mbetet thelbësore.
Marrëveshjet e verifikueshme, komunikimi i drejtpërdrejtë dhe procedurat për trajtimin e incidenteve mund të pengojnë që një gabim të kthehet në një konflikt të hapur. Një takim mes Trump, Xi dhe Putin mund të jetë një hap në këtë drejtim, por nuk do të përbënte garanci për paqen. Historia e Gjermanisë së Vilhelmit II dhe Perandorisë Britanike tregon se fuqia duhet të shoqërohet me diplomaci dhe aftësinë për të kuptuar reagimet e kundërshtarëve. Sfida e sotme nuk është të ndalohet konkurrenca mes fuqive të mëdha, por të shmanget që gara për epërsi teknologjike, ekonomike dhe ushtarake të prodhojë një krizë që asnjëra prej tyre të mos jetë më në gjendje ta kontrollojë.
