Sot shënohen 35 vite nga Masakra e 2 Prillit 1991. Muharrem Xhafa, ish-shef i Sektorit të Edukimit në aparatin e KQ të Partisë së Punës (PPSH), rrëfen ngjarjet e asaj dite, kur gjatë një proteste në Shkodër u vranë Arben Broci, Bujar Bishanaku, Nazmi Kryeziu dhe Besnik Ceka. Ai tregon se, me urdhër të Ramiz Alia, shkoi në Shkodër për të qetësuar situatën dy ditë pas protestës së organizuar nga Partia Demokratike e Shqipërisë kundër zgjedhjeve të 31 marsit 1991, të fituara nga Partia e Punës e Shqipërisë. Në këtë intervistë për gazetën “SOT”, Xhafa pretendon se Sali Berisha, me ndihmën e UDB-së dhe KGB-së, organizoi revoltën e 2 Prillit dhe vrasjen e katër të rinjve, madje sipas tij synonte shpalljen e Shkodrës si republikë më vete. Ai shton se pas ardhjes në pushtet të Partisë Demokratike u zhvillua gjyqi për ngjarjen, ku, sipas tij, u arrestuan edhe persona të pafajshëm për krime që ai pretendon se ishin organizuar nga vetë drejtuesit e protestës. Gjatë intervistës, ai rrëfen gjithashtu bisedat që ka zhvilluar pas ngjarjes me Ramiz Alia, Xhelil Gjoni, Tereze Marubi dhe Gëzim Podgorica, duke dhënë detaje të mëtejshme mbi atë që ndodhi pas 2 prillit 1991.
-Z. Xhafa, sot mbushen 35 vite nga ngjarja tragjike, apo mitingu i 2 prillit 1991 në Shkodër. Ju keni qenë në Shkodër dy ditë pas kësaj ngjarjeje, konkretisht më 5 prill 1991. Si e gjykoni ju atë që ndodhi?
I nderuar z. Rigels Seliman, kam shumë për të thënë për mitingun e Masakra e 2 Prillit 1991, por dua fillimisht të sqaroj se disa prej çështjeve për të cilat më keni pyetur (ju falënderoj që m’i dërguat paraprakisht) i kam dëgjuar nga qytetarë të mençur të Shkodrës dhe nuk i kam përjetuar drejtpërdrejt, megjithëse kam dhënë mendimet dhe vlerësimet e mia për to. Ngjarjen e 2 prillit 1991 e konsideroj një tragjedi, e organizuar nga Partia Demokratike e Shqipërisë dhe forca të tjera që ai i quan reaksionare, duke sjellë pasoja të rënda në radhë të parë për familjet e viktimave, por edhe për familje të tjera në Shkodër dhe në mbarë Shqipërinë. Më kujtohet qartë se kur arrita në Shkodër në mëngjesin e 5 prillit 1991, ishin ende shumë të dukshme si gjurmët e ngjarjes, ashtu edhe mendimet e qytetarëve, të cilët shprehnin se pretendimet e PD-së dhe partive të tjera të opozitës për parregullsi nuk qëndronin. Për më tepër, zgjedhjet e para pluraliste të 31 marsit 1991 për Kuvendin e Shqipërisë, të fituara nga Partia e Punës e Shqipërisë, ishin vlerësuar si të rregullta nga vëzhgues të huaj. Gjithashtu, e konsideroj të natyrshëm mitingun e protestës së opozitës të 1 prillit 1991, pasi është detyrë e saj të kundërshtojë, dhe në atë rast edhe qëndrimi i forcave të rendit ishte korrekt. Megjithatë, nuk duhet harruar se ai miting ishte i paligjshëm.
-PD-ja dhe partitë e tjera të opozitës pse pretendonin se zgjedhjet e para pluraliste të 31 marsit 1991 për Kuvendin e Shqipërisë nuk kishin qenë të rregullta?
Arsyet e tyre janë ato që vetë ato kanë shprehur, por sipas mendimit tim, Partia Demokratike e Shqipërisë dhe forcat e tjera të opozitës e bënin këtë pretendim jo sepse nuk e dinin realitetin, por sepse kishin marrë angazhime ndaj mbështetësve të tyre se do t’i fitonin zgjedhjet dhe, në të kundërt, nuk do t’i pranonin si të vlefshme, duke ngritur pretendime të ndryshme. I nderuar Rigels Seliman, ky qëndrim, sipas meje, tregon se PD-së i ishte premtuar një përfitim i madh nga qarqe që ishin kundër rendit socialist, Partia e Punës e Shqipërisë dhe Enver Hoxha. Nëse Partia Demokratike e Shqipërisë dhe partitë e tjera të opozitës do t’i kishin fituar zgjedhjet e 31 marsit 1991, ato nuk do të organizonin as protestën e 1 prillit dhe aq më pak ngjarjet e 2 prillit. Përkundrazi, në rast fitoreje, do të zhvillohej një miting i madh, madje në Tiranë, por jo për të kundërshtuar, por për të festuar fitoren.
-Kush ishin kundër mitingut të 1 prillit 1991 dhe pse?
Sipas mendimit tim, kundër këtij mitingu ishin drejtuesit e Partia Demokratike e Shqipërisë dhe të partive të tjera të opozitës në qendër, si edhe ajo që e quaj reaksion antishqiptar, pasi synimi ishte që ngjarja të merrte përmasa më të ashpra, deri edhe me pasoja në gjak. Kjo, besoj, ishte arsyeja pse u kërkua që protesta të përsëritej menjëherë të nesërmen, më 2 prill 1991. Mund të kenë vepruar edhe me vendimet e tyre, por unë mendoj se ndikim kanë pasur edhe “dirigjentë” nga jashtë. Në ato ditë flitej shpesh nga mbështetës të opozitës se turma e madhe e protestuesve të 2 prillit iu drejtua ndërtesës së Komitetit të Partisë në Shkodër, ku u hodhën parulla separatiste, u qëllua me gurë e sende të forta dhe u thyen xhamat. Sipas këtyre rrëfimeve, forcat e rendit fillimisht nuk ndërhynë. Kur një pjesë e turmës hyri me forcë në selinë e Komitetit të Partisë dhe i vuri zjarrin, atëherë ndërhynë forcat e rendit për të shpërndarë turmën dhe për të ruajtur institucionin, si dhe për të garantuar rendin publik. Pikërisht në atë moment u dëgjuan të shtëna me armë zjarri dhe mbetën të vrarë katër të rinj shkodranë, mes tyre Arben Broci. Sipas këtij këndvështrimi, kjo ishte një skemë e organizuar nga Partia Demokratike e Shqipërisë, partitë e tjera të opozitës dhe forca që ai i cilëson si reaksion antishqiptar. Më kujtohet gjithashtu se në ato ditë, për të ulur tensionet, Komiteti Organizator i Partisë në Shkodër dërgoi anëtarin e tij, Shaqir Vukaj, në familjen e Arben Broci për ngushëllim në emër të Partisë dhe të qytetarëve të Shkodrës. Sipas tij, familja e priti me dinjitet, ashtu siç i ka hije një familjeje shkodrane.
-Si reaguan Partia Demokratike e Shqipërisë dhe partitë e tjera të opozitës pas ngjarjes së 2 prillit 1991?
Populli e përjetoi këtë ngjarje me revoltë dhe dhimbje, ndërsa, sipas mendimit tim, Partia Demokratike e Shqipërisë, partitë e tjera të opozitës dhe ajo që e quaj reaksion antishqiptar, e konsideruan si arritje të qëllimit të mitingut të Masakra e 2 Prillit 1991. Sipas këtij këndvështrimi, për ngjarjen tragjike që, siç pretendohet, e organizuan vetë, ata fajësuan Partia e Punës e Shqipërisë. Megjithatë, në atë kohë qarkullonin mendime se nuk ishte drejtësia ajo që përcaktoi përgjegjësit, por vetë PD-ja me mbështetësit e saj, si dhe se nuk ishte populli i Shkodrës, por drejtues të opozitës që ndërmorën hapa për të fshehur gjurmët dhe për t’ua atribuar fajin të tjerëve. Janë bërë edhe në raste të tjera përpjekje për të fajësuar Partia e Punës e Shqipërisë dhe pushtetin e asaj kohe, por sipas këtij vlerësimi, këto përpjekje nuk kanë pasur sukses, pasi opozita nuk ka pasur të drejtë. Madje, sipas këtij qëndrimi, edhe nëse zgjedhjet do të përsëriteshin shumë herë, Partia Demokratike e Shqipërisë dhe partitë e tjera të opozitës do të dilnin sërish humbëse.
-Po gjyqi për ngjarjen e 2 prillit 1991, kur është zhvilluar, zoti Muharrem?
Gjyqi për Masakra e 2 Prillit 1991 është zhvilluar pasi Partia Demokratike e Shqipërisë dhe opozita, nën drejtimin e Sali Berisha, erdhën në pushtet pas zgjedhjeve të 22 marsit 1992. Unë vetë nuk kam marrë pjesë në atë gjyq, që mendoj se është zhvilluar gjatë vitit 1992, pasi nuk kam qenë i përfshirë drejtpërdrejt në ngjarje, por e kam ndjekur me vëmendje nga Tirana. Sipas mendimit tim, ai proces gjyqësor nuk arriti të dënojë autorët e vërtetë të djegieve dhe vrasjeve, por përkundrazi, u lanë të lirë përgjegjësit realë dhe u dënuan, mbi bazë hamendjesh dhe ndikimesh, disa drejtues të organeve të rendit në Shkodër, si dhe Sekretari i Parë i Komitetit të Partisë për rrethin, Xhemal Dymylja. Edhe pse kjo është çështje e drejtësisë dhe jo e imja, mendoj se publiku duhet ta dijë se ky gjyq u përdor politikisht nga Partia Demokratike e Shqipërisë. Shumë prej atyre që ndoqën seancat, krijuan përshtypjen se synimi ishte t’i vishej faji dikujt. Në atë periudhë, sipas këtij këndvështrimi, organet e drejtësisë ndikonin nga drejtimi politik i kohës. Dua të theksoj se, sipas asaj që flitej atëherë, personat që konsideroheshin si organizatorë të vërtetë të dhunës dhe vrasjeve nuk u ndëshkuan, megjithëse përflitej se ngjarja ishte organizuar nga Partia Demokratike e Shqipërisë dhe aleatët e saj, në bashkëpunim me faktorë të brendshëm dhe të jashtëm. Madje, sipas këtij interpretimi, kjo situatë i shërbente interesave të Jugosllavia dhe Slobodan Milošević, në një kohë kur federata po shpërbëhej dhe Kosova ishte në përpjekje për liri dhe pavarësi. Gjithashtu përmendet edhe interesi i Greqia dhe aktorëve të tjerë të jashtëm. Sipas kësaj qasjeje, ngjarja e 2 prillit 1991 mbetet një thirrje për vigjilencë, njësoj siç përmenden edhe ngjarje të tjera si Ngjarjet e 21 Janarit 2011 apo Shpërthimi i Gërdecit, të cilat gjithashtu kanë shërbyer si momente reflektimi për shoqërinë.
-Përse Ramiz Alia vendosi të të dërgojë ty në Shkodër dhe jo ndonjë shkodran tjetër, kur kishte plot shkodranë të zgjedhur në Forumet Qendrore të Partisë së Punës?
Saktë, këtë nuk e di. Di vetëm që u ngarkova të shkoja në Shkodër. Më 4 prill 1991 në mëngjes, Ramiz Alia më thirri në zyrën e tij dhe më bëri një paraqitje më të plotë për ngjarjen tragjike të 2 prillit 1991 në Shkodër, për të cilën unë kisha marrë vesh kryesisht nga lajmet e darkës dhe më gjerë, të nesërmen, më 3 prill 1991, në Tiranë. Ai më komunikoi vendimin e udhëheqjes së lartë të Partisë së Punës për të shkuar në Shkodër. Di saktë se biseda në zyrën e Sekretarit të Parë të KQ të PPSH-së, Ramiz Alia, nuk ishte aspak e qetë, siç mund të mendojë ndokush. Kur i thashë se në Komitetin Qendror të PPSH-së, në Kongresin e Nëntë, ishin zgjedhur rreth 11 vetë shkodranë, të cilët mund të shkonin në Shkodër, dhe se në rast nevoje do të lija kokën time në Krujë, ai më dëgjoi, por u ndje keq dhe u “ndez” fort. Nejse, kjo është histori e gjatë. Megjithatë, për hir të së vërtetës, Ramiz Alia më dha kompetenca të plota për të vepruar në Shkodër. Ai më porositi të merresha me qetësimin e situatës në popull, me rritjen e besimit te Partia e Punës dhe pushteti popullor, me riorganizimin e Partisë atje, e cila kishte dalë jashtë kontrollit, me vendosjen e rendit dhe të qetësisë në Shkodër, me shpërndarjen zyrtarisht të Plenumit të Partisë së rrethit dhe me ngritjen e një Komiteti Organizator të Partisë të rrethit me mua në krye. Në takimin me Ramiz Alinë ishin të pranishëm edhe Tereze Marubi, aso kohe kryetare e Komitetit Ekzekutiv të rrethit të Shkodrës (ndjesë pastë), dhe Gëzim Podgorica, drejtor i Radio-Shkodrës. Në fund erdhi edhe Xhelil Gjoni, sekretar i KQ të PPSH-së. Edhe sot nuk e di përse Ramiz Alia i kishte thirrur para se të më thërriste mua këta dy kuadro të rëndësishëm të rrethit të Shkodrës, por ata i gjeta aty dhe aty i lashë.
-Ju nuk i thatë asgjë kryetares, Tereze Marubi, në zyrën e shokut Ramiz Alia?
Po, i thashë, madje shumë gjëra. Ndër të tjera, i propozova që ajo të bëhej Drejtuese e Parë e Partisë së rrethit, ndërsa unë të shkoja kryetar i Komitetit Ekzekutiv të rrethit të Shkodrës, duke i kujtuar se kam qenë nënkryetar i Komitetit Ekzekutiv të rrethit të Krujës në vitin 1970. Tereza jo vetëm që nuk pranoi propozimin, por tha se Shkodra të njeh dhe të do ty, dhe shtoi se do të të mbështesë pa rezerva. Ramiz Alia dëgjoi dialogun mes meje dhe Terezes, por as nuk ndërhyri dhe as nuk mbështeti propozimin tim. Rigels, sot mund të duket si përrallë kjo që po ju tregoj, por në atë situatë nuk ishte aspak e lehtë të shkosh në Shkodër, e lëre më të hysh në qytet pa një organizim të kujdesshëm.
Intervistoi: Rigels Seliman
