Presidenti amerikan Donald Trump ka hedhur një sinjal të fortë për një ndryshim të mundshëm historik në marrëdhëniet mes Uashingtonit dhe Izraelit, duke deklaruar se SHBA-ja do të ndërpresë ndihmën vjetore ushtarake prej afro 4 miliardë dollarësh për shtetin hebre.
Deklarata, e bërë gjatë një interviste për televizionin Fox News në ditën e zgjedhjeve të mesmandatit, ka shkaktuar habi, pasi Trump konsiderohet një nga presidentët më pro-izraelitë të historisë moderne amerikane.
“Kam bërë një marrëveshje që ne i japim Izraelit 4 miliardë dollarë në vit dhe muaj më parë kemi rënë dakord që ta ndalojmë. Ata janë mirë edhe pa këto para, sepse janë bërë një vend shumë i suksesshëm”, deklaroi Trump, duke shtuar se SHBA-ja do të vazhdojë t’i ndihmojë izraelitët nëse do të kenë nevojë.
Presidenti amerikan la të kuptohet se pagesat do të përfundojnë në fund të këtij viti, por nuk dha detaje të qarta nëse bëhet fjalë për ndërprerje të menjëhershme apo për përfundimin e marrëveshjes ekzistuese.
Vendimi i mundshëm përbën një tjetër kthesë në marrëdhëniet e Trumpit me kryeministrin izraelit Benjamin Netanyahu, me të cilin deri tani ka qenë i pozicionuar në të njëjtin krah, veçanërisht në lidhje me luftën kundër Iranit.
Megjithatë, deklarata vjen në një moment delikat për të dy liderët. Netanyahu përballet me pasiguri politike në Izrael, ndërsa Trump po përballet me pasojat e pakënaqësisë së votuesve amerikanë për luftën me Iranin dhe ndikimin e saj në zgjedhjet e mesmandatit.
Marrëveshja 3.8 miliardë dollarëshe dhe e ardhmja e ndihmës amerikane
Ndihma ushtarake amerikane për Izraelin bazohet në një marrëveshje të nënshkruar në vitin 2016, gjatë administratës së ish-presidentit Barack Obama. Ajo parashikon rreth 3.8 miliardë dollarë financime në vit dhe është planifikuar të jetë në fuqi deri në fund të vitit 2028.
Pjesa më e madhe e këtyre fondeve përdoret për blerjen e armëve dhe pajisjeve ushtarake për ushtrinë izraelite nga prodhues amerikanë. Për këtë arsye, ndërprerja e ndihmës nuk do të kishte pasoja vetëm për Izraelin, por edhe për industrinë amerikane të mbrojtjes dhe mijëra vende pune që lidhen me të.
Megjithatë, analistët vënë në dyshim nëse Izraeli, me ekonominë e tij të zhvilluar dhe kapacitetet e konsiderueshme ushtarake, ka ende nevojë për të njëjtin nivel financimi amerikan.
Brett McGurk, ish-zyrtar i lartë i Shtëpisë së Bardhë dhe Departamentit të Shtetit gjatë katër administratave amerikane, paralajmëroi se deklarata e Trumpit nuk duhet interpretuar si një shkëputje e menjëhershme strategjike.
“Nuk do ta mbivlerësoja rëndësinë” e deklaratës së presidentit, u shpreh McGurk, duke shtuar se mbetet e paqartë nëse Trump po i referohet përfundimit të marrëveshjes në vitin 2028 apo ndërprerjes së ndihmës që tani.
Nga ana tjetër, edhe vetë Netanyahu ka deklaruar më herët se Izraeli synon të reduktojë gradualisht varësinë nga ndihma ushtarake amerikane brenda një dekade.
Izraeli kthehet në çështje përçarëse në politikën e brendshme amerikane
Një nga elementet më domethënëse të deklaratës së Trumpit është fakti se ajo vjen në një kohë kur mbështetja tradicionale amerikane për Izraelin po vihet gjithnjë e më shumë në diskutim.
Për dekada me radhë, mbështetja për shtetin hebre ka qenë një nga çështjet e rralla ku republikanët dhe demokratët kanë pasur një konsensus të gjerë. Por lufta në Gaza pas sulmeve të Hamasit më 7 tetor 2023, si dhe konflikti i fundit me Iranin, kanë thelluar ndarjet politike në SHBA.
Trump duket se po pranon se financimi i pakushtëzuar i Izraelit po bëhet gjithnjë e më i vështirë për t’u mbrojtur politikisht, edhe brenda kampit të tij.
Gjatë intervistës në Fox News, ai iu referua edhe demokratit Abdul El-Sayed, duke kritikuar kundërshtimin e këtij të fundit ndaj ndihmës amerikane për Izraelin.
“Pse duhet të durojmë sulmet e njerëzve të çmendur si El-Sayed, kur ata (izraelitët) nuk kanë nevojë për këto para?”, deklaroi Trump.
El-Sayed, i cili ka kundërshtuar përfshirjen amerikane në luftën me Iranin dhe financimin e Izraelit, ka argumentuar se qytetarët amerikanë po përballen me kosto më të larta jetese për shkak të një konflikti që, sipas tij, po zhvillohet në interes të Izraelit.
Çështja ka shkaktuar përplasje edhe brenda vetë Partisë Demokratike. Gjatë fushatës, Haley Stevens, kundërshtarja e mëparshme e El-Sayed në zgjedhjet paraprake, u përplas me të për një reklamë që lidhte çmimet e larta në SHBA me politikat izraelite.
Ndërsa krahu progresist i demokratëve e ka mirëpritur gjithnjë e më shumë kritikën ndaj qeverisë së Netanyahut, një pjesë e politikanëve amerikanë paralajmërojnë se kundërshtimi i Izraelit mund të kalojë në qëndrime antisemite, akuza që kandidatët e kritikuar i kanë mohuar.
Edhe krahu MAGA po distancohet nga Izraeli
Përçarja nuk është e kufizuar vetëm te demokratët. Një pjesë e mbështetësve të Trumpit dhe të lëvizjes MAGA po shfaqin gjithashtu rezerva ndaj mbështetjes së pakushtëzuar amerikane për Izraelin.
Komentatorë dhe influencues të njohur të së djathtës amerikane kanë ushqyer skepticizmin ndaj marrëdhënieve mes dy vendeve, duke kundërshtuar përdorimin e parave dhe burimeve amerikane për konflikte të huaja.
Kjo prirje pasqyrohet edhe në sondazhe. Sipas një ankete të publikuar nga Quinnipiac në qershor, 48% e amerikanëve mendonin se SHBA-ja e mbështeste Izraelin më shumë seç duhej, ndërsa vetëm 7% mendonin se mbështetja amerikane ishte e pamjaftueshme.
Ky ishte niveli më i lartë i pakënaqësisë ndaj mbështetjes amerikane për Izraelin që nga janari i vitit 2017, kur instituti nisi të bënte këtë pyetje.
Edhe ish-shefi i stafit të Shtëpisë së Bardhë gjatë administratës Obama, Rahm Emanuel, ka kërkuar një rishikim të marrëdhënieve me Izraelin dhe ka kundërshtuar ndihmën ushtarake të pakushtëzuar.
Netanyahu përballë një epoke të re pasigurie
Për Izraelin, zhvillimet në politikën amerikane mund të kenë pasoja të rëndësishme strategjike. Për dekada, qeveritë izraelite kanë mbështetur sigurinë e tyre në marrëdhënien e veçantë me Uashingtonin, pavarësisht se cila parti ka qenë në pushtet.
Por nëse mbështetja për Izraelin vazhdon të humbasë terren në të dy kampet politike amerikane, Tel Avivi mund të përballet me vështirësi të reja për sigurimin e armëve dhe financimeve.
Presidenti amerikan ka kompetenca për të autorizuar shitjen e armëve ndaj shteteve të huaja, ndërsa Kongresi mund të përpiqet t’i bllokojë këto marrëveshje. Megjithatë, ndryshimi i klimës politike mund ta bëjë gjithnjë e më të vështirë sigurimin e shumicave të nevojshme për të garantuar mbështetjen tradicionale ndaj Izraelit.
Një tjetër rrezik për Netanyahun është mundësia që në të ardhmen, pavarësisht nëse vjen nga radhët e republikanëve apo demokratëve, Shtëpia e Bardhë të drejtohet nga një president më pak i gatshëm të mbështesë pa kushte sigurinë izraelite.
Siç paralajmëroi Rahm Emanuel në një intervistë për CNN, Izraeli mund të paguajë çmimin e veprimeve të veta.
“Ky nuk është problem i Partisë Demokratike. Ky është problem i Amerikës”, u shpreh ai.
Deklarata e Trumpit, pavarësisht paqartësive mbi zbatimin konkret të saj, tregon se marrëdhënia SHBA-Izrael po hyn në një fazë të re politike. Konsensusi që për dekada garantonte mbështetjen dypartiake për Tel Avivin po dobësohet, ndërsa lufta me Iranin dhe kriza në Gaza po e kthejnë çështjen e Izraelit në një nga temat më përçarëse të politikës amerikane.
