Nga Prof. Dr. Rron S. Shkamborri
Në historinë e gjatë të qytetërimit njerëzor, pak figura kanë guxuar të prekin me aq pasion dhe bindje fillesat e vërteta të botës sonë sa Sami Dake, studiuesi dhe patrioti që ia kushtoi jetën zbardhjes së misterit të Dodonës së Vjetër. Për z. Daken, Dodona nuk është në Janinë, në Tomor apo në Dëshnicë, siç kanë menduar shumë, por në Kamnikun Neolitik – një vend i shenjtë, ku sipas tij lindi qytetërimi botëror dhe besimi i parë njerëzor.
Ai e quan këtë vend Faltoren Hierore Dodonë, një qytet prehistorik dhe matriakal që shënon zanafillën e njerëzimit. Sipas Dakes, qytetërimi nuk lindi në epokat homerike apo me sumerët e Babilonisë, por shumë më herët – rreth 50 mijë vite më parë, në epokën e artë mitologjike, kur njerëzit filluan të besonin dhe të adhuronin forcat e natyrës. Kjo epokë, sipas tij, është themel pellazg i njerëzimit dhe burimi i parë i fesë dhe kulturës shpirtërore.
Në Kamnikun Neolitik janë zbuluar objekte arkeologjike të jashtëzakonshme: qeramika e lëmuar, gure stralli, fragmente varresh të lashta, simbole gjeometrike dhe shenja të shkrimit vizual, të cilat Daka i lidh me shenjat e para të komunikimit njerëzor. Ai përmend komplekset e furrave, muret mbrojtëse dhe objektet e kultit, të cilat tregojnë për një shoqëri të organizuar, të ndërtuar mbi filozofinë matriarkale dhe kultin e Nënës së Madhe.
Sipas Dakes, kjo kulturë është më e lashtë se çdo qytetërim evropian dhe provon se në këto troje u zhvillua qytetërimi i parë shpirtëror i botës. Për të, Faltorja Hierore Dodonë nuk ishte vetëm tempull, por qendra e shenjtërimit, politikës dhe filozofisë kozmologjike të pellazgëve, populli që ai e konsideron themelues të qytetërimit njerëzor.
Në shpjegimet e tij, Dake e ndan historinë sipas filozofëve të lashtë si Hesiodi, duke theksuar se epoka e artë e paqes së përjetshme mori fund me groposjen e qytetit dodonian, rreth 2800 vite para erës sonë, pas një ekspedite shkatërrimtare të ariasëve. Ai thekson se qytetërimet e mëvonshme patriarkale e zhdukën trashëgiminë e qytetërimit të parë matriakal, duke e zëvendësuar me orakujt e Zeusit dhe me religjionet e reja të epokës së argjendtë.
Në këtë dritë, Homeri, Hesiodi dhe Eskili, që flasin për pellazgët hyjnorë të lindur nga Dheu, konfirmojnë për studiuesin Dake lashtësinë e Dodonës shqiptare. Ai e sheh Kamnikun si vatrën e shpërthimit të madh shpirtëror dhe intelektual të njerëzimit, vendin ku njeriu u bë “qenie e zgjuar”, ku u formuan mitet, besimet dhe shkenca e parë.
Në studimet e tij, profesor Sami Dake flet edhe për vazon-krater në Muzeun Historik Kombëtar, e cila simbolizon shpërthimin e jetës dhe ndërgjegjes njerëzore që, sipas tij, ndodhi në Kamnik rreth 300 mijë vite më parë. Ai shpjegon se ky simbol përfaqëson momentin e përzgjedhjes së njeriut në evolucion – një koncept që e lidh me “Shpërthimin e Madh” të mikrovalëve në atmosferë, duke i dhënë studimit të tij një dimension kozmologjik.
Në Kamnik, studiuesi Dake sheh një qytetërim të humbur, por të pavdekshëm, një vend ku mitologjia dhe feja lindën bashkë. Për të, çdo përpjekje për ta zhvendosur Dodonën jashtë Shqipërisë është një diversion historik dhe kulturor, një mohim i rrënjëve të identitetit shqiptar. Ai i quan “mediokër” ata që ngatërrojnë Faltoren e Shenjtë me orakujt e mëvonshëm të Zeusit, sepse për të, Dodona e Kamnikut është “tempulli më i lashtë mbi dhe”, burimi i shoqërisë njerëzore.
Në thelb, Sami Dake nuk është thjesht një studiues; ai është një patriot i përkushtuar, një rojtar i së vërtetës historike që kërkon të rizgjojë ndërgjegjen kombëtare dhe shkencore të shqiptarëve. Ai punon pa kushte, me mundësitë që ka, për të bërë të njohur Dodonën e Vjetër të Faltores Hierore, të cilën e quan “zbulim të rrallë historik”.
Në përfundim, teoria e Sami Dakes për Dodonën në Kamnik është më shumë se një kërkim arkeologjik – është një thirrje shpirtërore për njohjen e origjinës sonë. Ajo na kujton se historia e njerëzimit mund të ketë filluar pikërisht në këto male dhe lugina shqiptare, ku gruaja, toka dhe hyjnia ishin njësh. Pavarësisht debateve, Dake mbetet zëri më i fortë dhe më i përkushtuar në kërkimin e së vërtetës për Dodonën, dhe emri i tij do të kujtohet si patrioti që deshi me gjithë shpirt Shqipërinë dhe lavdinë e saj të lashtë.
