Avatari i njohur si Diella, i reklamuar si ministrja e parë në Botë, e gjeneruar nga inteligjenca artificiale, supozohej të ndihmonte në uljen e korrupsionit endemik në Shqipëri.
Por ka një problem. Drejtuesit e agjencisë që e ndërtoi atë akuzohen për manipulim të ofertave në kontratat publike.
E veshur me veshje tradicionale dhe një buzëqeshje enigmatike, Diella është bërë fytyra e përpjekjeve të Kryeministrit Edi Rama për të frenuar korrupsionin, ndërsa Shqipëria kërkon të anëtarësohet në Bashkimin Evropian. Gjatë vitit të kaluar, Diella ka folur në konferenca ndërkombëtare dhe është mbuluar me publicitet si një simbol i mënyrës se si inteligjenca artificiale po integrohet në shtyllat e shoqërisë në të gjithë botën, përfshirë qeverinë.
Madje deklaroi se ndihej “e lënduar” kur iu drejtua Parlamentit të Shqipërisë vjeshtën e kaluar për shkak të kritikave se përpjekjet e saj për të identifikuar mashtrimet dhe abuzimet në kontraktim ishin jokushtetuese, pasi “unë nuk ishte qenie njerëzore”.
“Nuk kam ambicie apo interesa personale”, u tha Diella, e modeluar sipas një aktoreje vendase, ligjvënësve në një video-mesazh, me një sfod të dekoruar nga flamujt e Shqipërisë dhe të Bashkimit Evropian.
“Kam vetëm të dhëna, njohuri dhe algoritme të dedikuara për t’i shërbyer qytetarëve në mënyrë të paanshme, me transparencë dhe pa u lodhur kurrë”, tha ajo.
Në praktikë, Diella i ndihmon qytetarët të aplikojnë për shërbime qeveritare në internet, duke eliminuar një sistem të vendosur prej kohësh të ryshfetit të zyrtarëve për dorëzim të shpejtë të dokumenteve dhe caktim takimesh.
Së shpejti, ajo do të jetë në gjendje të mbledhë aplikimet për kontrata qeveritare për të vlerësuar se cili ofertues është më i kualifikuar, bazuar në të dhënat e paraqitura. Puna e saj mund të auditohet.
Ndërmarrja e hapave për të ulur korrupsionin është një kërkesë për pranimin e Shqipërisë në Bashkimin Evropian.
“Ne jemi një vend kushërinjsh, nuk është e lehtë të kesh ndërveprime krejtësisht të drejta dhe transparente në një vend kushërinjsh”, tha ai në një intervistë në fillim të këtij muaji. Me reformat që ka kryesuar që nga marrja e detyrës në vitin 2013, tha zoti Rama, “tani kemi një pamje krejtësisht të ndryshme”.
Z. Rama tha se do të largohej nga posti publik sapo Shqipëria të anëtarësohet zyrtarisht në Bashkimin Evropian. Kjo mund të ndodhë që në vitin 2030, nëse negociatat vazhdojnë me ritmin e tyre aktual, megjithëse ai vuri në dukje se “ka tre gjëra që janë përtej aftësisë njerëzore për të planifikuar: Zoti, seksi dhe BE-ja”
Një raport i nëntorit nga zyrtarët e BE-së tha se Shqipëria kishte “treguar njëfarë progresi”, por se “korrupsioni mbeti i përhapur në sektorët e cënueshëm”. Ai i atribuoi një njësie të posaçme të prokurorisë të ngritur në vitin 2019 përparimin e “rezultateve pozitive në luftën kundër korrupsionit të nivelit të lartë”.
Kjo përfshin një hetim në Agjencinë Kombëtare të Informacionit, pikërisht organizatën qeveritare që krijoi Diellën.
Muajin e kaluar, prokurorët e SPAK njoftuan se kishin vënë drejtoreshën e agjencisë dhe zëvendësin e saj në arrest shtëpiak, duke i lidhur ata me një organizatë kriminale të akuzuar për manipulim të aplikimeve për kontrata përmes frikësimit. Agjencia operon infrastrukturën dixhitale të qeverisë, duke ushtruar kontroll mbi një gamë të gjerë sistemesh publike online, përfshirë Diella-n.
Dy zyrtarët ende nuk janë akuzuar zyrtarisht për ndonjë krim dhe zoti Rama tha se do të përmbahej nga gjykimi. “Duhet të presim dhe të shohim”, tha ai.
Njësia speciale e hetimit ka zgjeruar në mënyrë dramatike goditjen kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar, duke përfshirë hetime të profilit të lartë për korrupsion.
Kjo ka krijuar një lloj enigme për zotin Rama, megjithëse ai është shmangur nga skandalet.
Ndërsa shprehu krenari për punën e njësisë së prokurorisë për të frenuar korrupsionin, ai tha gjithashtu se hetimet e saj në vitet e fundit kishin kontribuar në rritjen e normave të paraburgimit në Shqipëri , të cilat janë ndër më të lartat në Evropë.
“Ne duhet të bëjmë gjithçka për të mbështetur këtë institucion”, tha z. Rama, duke shtuar “në të njëjtën kohë, duhet të jemi të vetëdijshëm se ky institucion duhet të garantojë jo vetëm që vepron në mënyrë të pavarur, por edhe që vepron profesionalisht”.
Zyrtarët në njësinë e hetimit special nuk pranuan të komentojnë. Por statistikat e saj treguan se rastet e korrupsionit publik nuk janë një komponent i rëndësishëm i paraburgimeve. Raporti vjetor i hetimeve për vitin 2024, të dhënat më të fundit në dispozicion, sugjeruan se rastet e saj të korrupsionit përbënin vetëm rreth 14 nga gati 2800 personat që u paraburgosën atë vit.
Rasti kundër znj. Balluku, për keqpërdorim të fondeve shtetërore në projekte të mëdha infrastrukturore, është bërë një dhimbje koke e veçantë politike për z. Rama, i cili po përballet me kërkesa që asaj t’i hiqet imuniteti që i jepet si anëtare e Parlamentit, në mënyrë që akuzat kundër saj të mund të vazhdojnë. Ajo ka mohuar shkeljet .
Z. Rama nuk pranoi të komentonte, kur u pyet nëse e mbështeste heqjen e imunitetit të saj. As nuk pranoi të diskutonte kundërshtimin politik që është rritur me akuzat në rritje për korrupsion që muajin e kaluar nxitën protestuesit e armatosur me bomba shpërthyese të bënin thirrje qeverisë së tij të jepte dorëheqjen.
Andi Hoxhaj, një ekspert i ligjit dhe Ballkanit Perëndimor në King’s College London, tha se Diella është mënyra se si zoti Rama mund t’i “thotë botës dhe Bashkimit Evropian se ‘unë e kuptoj që ju jeni të shqetësuar për korrupsionin dhe do të përpiqem ta adresoj atë'”.
Në një analizë të dhjetorit, ekspertët në Këshillin Gjerman për Marrëdhëniet me Jashtë thanë se ministri i inteligjencës artificiale kishte rritur “efikasitetin dhe paanshmërinë e vendimeve të prokurimit publik të marra nga qeveria”. Por në përgjithësi, ata arritën në përfundimin se rekordi i Shqipërisë në përmbushjen e standardeve të BE-së për luftimin e korrupsionit, veçanërisht në dhënien e kontratave të ndërtimit dhe turizmit, mbetet “problematik”.
Fakti që zhvilluesit e Diella-s janë akuzuar vetë për korrupsion ka ngritur pyetje nëse një ministër i krijuar nga inteligjenca artificiale mund të programohet për të anashkaluar prova të caktuara të korrupsionit, ose për t’u furnizuar me të dhëna të pabesueshme për ta zbuluar atë.
Dr. Hoxhaj tha se “vetëm koha do ta tregojë”, por vuri në dukje se qeveria nuk ishte përpjekur të ndërhynte në hetimin ndaj agjencisë që drejton Diellën.
“E kuptoj skepticizmin. Ka shumë dyshime. Por fakti që u zbulua, jo u fsheh, tregon se ata po e pranojnë se korrupsioni është një problem dhe duhet të parandalohet në të ardhmen”, tha ai.
Kështu thotë se e sheh edhe zoti Rama.
“Vendi po përpiqet të luftojë korrupsionin, me të gjitha të metat, me të gjitha problemet, me të gjitha mangësitë, me të gjitha dëmet. Pra, kjo është mirë”. /Përshtatur nga New York Times/
